Οδυσσέας Ελύτης-Μίκης Θεοδωράκης, Άξιον Εστί: Η ΓΕΝΕΣΙΣ, τα ΠΑΘΗ και το ΔΟΞΑΣΤΙΚΟ ενός κόσμου μικρού και μέγα…

Βιβλίων Γη

Θυμάμαι την μέρα που κατέβαινα να μπω στο αεροπλάνο, ένα τσούρμο παιδιά που παίζανε σε ένα ανοιχτό οικόπεδο. Το αυτοκίνητό μας αναγκάστηκε να σταματήσει για μια στιγμή και βάλθηκα να τα παρατηρώ. Ήτανε κυριολεκτικά μες τα κουρέλια. Χλωμά, βρόμικα, σκελετωμένα με γόνατα παραμορφωμένα, με ρουφηγμένα πρόσωπα. Τριγυρίζανε μέσα στις τσουκνίδες του οικοπέδου ανάμεσα σε τρύπιες λεκάνες και σωρούς σκουπιδιών. Αυτή ήταν η τελευταία εικόνα που έπαιρνα από την Ελλάδα. Και αυτή, σκεπτόμουνα, ήταν η μοίρα του Γένους που ακολούθησε το δρόμο της Αρετής και πάλεψε αιώνες για να υπάρξει. Πριν περάσουν 24 ώρες περιδιάβαινα το Ουσί της Λοζάνης, στο μικρό δάσος πλάι στη λίμνη. Και ξαφνικά άκουσα καλπασμούς και χαρούμενες φωνές. Ήταν τα Ελβετόπαιδα που έβγαιναν να κάνουν την καθημερινή τους ιππασία. Αυτά που από πέντε γενεές και πλέον, δεν ήξεραν τι θα πει αγώνας, πείνα, θυσία. Ροδοκόκκινα, γελαστά, ντυμένα σαν πριγκηπόπουλα, με συνοδούς που φορούσαν στολές με χρυσά κουμπιά, περάσανε από μπροστά μου και μ’ άφησαν σε μια κατάσταση που ξεπερνούσε την αγανάκτηση

Οδυσσέας Ελύτης
Βιβλίων Γη

Πώς γράφονται τα μεγάλα έργα από τους σπουδαίους δημιουργούς; Εκείνοι, άραγε, γνωρίζουν πόσο σπουδαία θα γίνουν; Γνωρίζουν a priori ότι θα αποκτήσουν υστεροφημία μέσω αυτών ή απλά δημιουργούν, χωρίς να ξέρουν το αποτέλεσμα και κάτι μαγικό γίνεται κατά τη διάρκεια; Είναι σπουδαίο το γεγονός πως ορισμένα έργα παίρνουν τον δρόμο της δόξας εν τη γενέσει τους, γιατί έτσι πρέπει να γίνει.

Η παραμονή μου στην Ευρώπη με έκανε να βλέπω πιο καθαρά το δράμα του τόπου μας. Εκεί αναπηδούσε πιο ανάγλυφο το άδικο που κατάτρεχε τον ποιητή. Σιγά-σιγά αυτά τα δύο ταυτίστηκαν μέσα μου. Το επαναλαμβάνω, μπορεί να φαίνεται παράξενο, αλλά έβλεπα καθαρά ότι η μοίρα της Ελλάδας ανάμεσα στα άλλα έθνη ήταν ό,τι και η μοίρα του ποιητή ανάμεσα στους άλλους ανθρώπους –και βέβαια εννοώ τους ανθρώπους του χρήματος και της εξουσίας. Αυτό ήταν ο πρώτος σπινθήρας, ήταν το πρώτο εύρημα. Και η ανάγκη που ένιωθα για μια δέηση, μου ‘δωσε ένα δεύτερο εύρημα. Να δώσω, δηλαδή, σ’ αυτήν τη διαμαρτυρία μου για το άδικο, τη μορφή μιας εκκλησιαστικής λειτουργίας. Κι έτσι γεννήθηκε το «Άξιον Εστί

Οδυσσέας Ελύτης

Έτσι γεννήθηκε το Άξιον Εστί. Που έχει τη σφραγίδα της ελληνικής ιθαγένειας. Αποτελεί έναν βυζαντινό ύμνο. Είναι ένας ποιητικός λόγος καίριος και διαχρονικός, και το σημαντικότερο, ένας ποιητικός λόγος που η πρόσληψή του απαιτεί εξοικείωση με τη γλωσσική παράδοση του Ελληνισμού. Το Άξιον Εστί είναι μεγάλο έργο που διακρίνεται σε τρία μέρη:

Τη Γένεση, όπου καταγράφεται ποιητικά η γέννηση του ποιητή και του ελλαδικού κόσμου, Τα Πάθη, όπου συνυφαίνονται τα πάθη της Ελλάδας και του ποιητή κατά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, και το Δοξαστικό, που αποτελεί μια δοξολογία-αποθέωση του ελληνικού κόσμου και τοπίου. Θυμάμαι στο σχολείο, τα λόγια που μας έλεγε η φιλόλογός μας για να κατανοήσουμε το έργο και τη δομή του. Ο ποιητής από την εσωτερικότητα της σκέψης του, το μικρό, αποκαλύπτει σε κάθε στίχο το μέγα του κόσμου. Από τον στενό κόσμο των ατομικών εμπειριών ανάγεται το νόημα του απείρου…ο μικρός κόσμος αποκαλύπτει την αίγλη του αιωνίου («Αυτός ο κόσμος ο μικρός ο μέγας »). Πιστεύω πως ο ίδιος ο ποιητής έχει τον καλύτερο τρόπο για να αναλύσει και να περιγράψει το έργο του.

Βιβλίων Γη

Όταν τέλειωσε το έργο του απευθύνθηκε στον Μίκη Θεοδωράκη. Του ζήτησε τη μελοποίηση του έργου. Στο καφενείο του ΛΟΥΜΙΔΗ. Ο Μίκης Θεοδωράκης είπε:

Τότε ακριβώς, κάποιο μεσημέρι, στο όρθιο του Λουμίδη, μπροστά στο ΠΑΛΛΑΣ, εκεί που έπινε τον μοναδικό καφέ εσπρέσο η αθηναϊκή ιντελιγκέντσια, Σεπτέμβριο νομίζω του ΄60, με πλησίασε ο Οδυσσέας Ελύτης. Αφού μου μίλησε για το πόσο εκτιμά την προσπάθειά μου και πόσο αγάπησε τον ΕΠΙΤΑΦΙΟ, πρόσθεσε:

– Τελείωσα το ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ, το έργο της ζωής μου, νομίζω. Θα ΄θελα να σας το έστελνα κάπου, γιατί κάτι μου λέει ότι θα σας εμπνεύσει…

Ο Μίκης Θεοδωράκης εμπνεύστηκε τη μουσική για το Άξιον Εστί, από τα ορατόρια του Μπαχ και από τη λειτουργία, όπου έχουμε τις ψαλμωδίες των ιερέων, την ανάγνωση των Ευαγγελίων και τα τροπάρια του δεξιού και του αριστερού ψάλτη.

Τρία βασικά στοιχεία και στις δύο περιπτώσεις. Αυτά υπήρχαν στο ποίημα του Ελύτη. Έπρεπε τώρα η τελική επιλογή μου να επεκταθεί σε όλο το έργο, ώστε να μη χαθεί η ενότητά του και να μην προδοθεί ο στόχος του ποιητή : Η ΓΕΝΕΣΙΣ, ΤΑ ΠΑΘΗ και ΤΟ ΔΟΞΑΣΤΙΚΟΝ θα έπρεπε να αντιπροσωπεύονται αναλογικά έτσι ώστε να μη χαλάσει η ισορροπία του έργου

Μίκης Θεοδωράκης

Η μελοποίηση, σύμφωνα με τον συνθέτη, έγινε χωρίς ανάσα. Και εκείνοι που θα ερμήνευαν το έργο επιλέχτηκαν χωρίς σκέψη. Μάνος Κατράκης και Γρηγόρης Μπιθικώτσης. Ο Χορός, φωνές απλές, λαϊκές. Τα τραγούδια του έργου και τα χορικά ηχογραφήθηκαν στην Κολούμπια και έξω από το στούντιο ηχογράφησης ήταν μικρά παιδιά.

Περάσαμε ώρες πολλές ο Ελύτης, ο Κατράκης κι εγώ, στο στούντιο της Κολούμπια, έως ότου βρεθεί το σωστό ύφος, που να ταιριάζει με την ποίηση αλλά και με τον γενικό ήχο του έργου. Η ιδέα του Αναγνώστη, δηλαδή η παρουσίαση κειμένων στον δίσκο ήταν δική μου. Και γιατί, όπως είπα, ήθελα να είμαι πιστός στη μορφή της εκκλησιαστικής παράδοσης, δηλαδή στη λειτουργία, αλλά και γιατί πίστευα ότι το μεγάλο κοινό θα πρέπει να μυηθεί στον ποιητικό λόγο, όταν μάλιστα είχε να κάνει με τη μνήμη του λαού μου, που λέει και ο ποιητής. Ήθελα οι επόμενες γενιές να έχουν σαν Ευαγγέλιό τους τα σύγχρονα πάθη της φυλής : την Αλβανία, την Αντίσταση και τον Εμφύλιο.

Μίκης Θεοδωράκης

Οι δυσκολίες για να ηχογραφηθεί και να δημιουργηθεί αυτό το έργο πολλές, από τη γέννησή του. Το εξώφυλλο του δίσκου ήταν πίνακας του Γιάννη Τσαρούχη, που τον εμπνεύστηκε αφού άκουσε δείγμα του δίσκου. Όλοι όσοι δούλεψαν δεν πληρώθηκαν σχεδόν ποτέ για τον αγώνα και τη δουλειά για να δημιουργηθεί το μεγαλειώδες αυτό.\ κληροδότημα.

Σχετικά Άρθρα