Κώστας Γαβράς: Το «Ζ», όπως Ζει…

Βιβλίων Γη

Στις 26 Φεβρουαρίου του 1969 έκανε πρεμιέρα στους κινηματογράφους η ταινία-πολιτικό θρίλερ « Ζ » (Ζήτα), του σκηνοθέτη Κώστα Γαβρά. Το θέμα της ήταν η δολοφονία του βουλευτή της ΕΔΑ, Γρηγόρη Λαμπράκη, από παρακρατικούς, και την αναζήτηση των ενόχων από τον τότε ανακριτή Χρήστο Σαρτζετάκη.

Γράφει η Μαρία Σιταρίδου-Τρουλάκη

Το σενάριο βασίστηκε στην ομώνυμη νουβέλα του Βασίλη Βασιλικού και η ταινία θεωρείται ως μία κορυφαία στιγμή του πολιτικού κινηματογράφου. Το «Ζ » του τίτλου προέκυψε από το σύνθημα “Ζει” που φώναζε ο κόσμος που συνόδευε τον Λαμπράκη στο κοιμητήριο, τον Μάϊο του 1963.

Ζ Βσσίλης Βασιλικός

Το βιβλίο του Βασίλη Βασιλικού κυκλοφόρησε το 1966 με τίτλο : «Ζ: φανταστικό ντοκιμαντέρ ενός εγκλήματος», από τις εκδόσεις Λιβάνη.

Ο σκηνοθέτης Κώστας Γαβράς βρέθηκε στην Αθήνα τον Απρίλιο του 1967 για κάποιες μέρες και επιστρέφοντας στο Παρίσι, όπου ήταν η μόνιμη κατοικία του, διάβασε το βιβλίο του Βασιλικού κατά τη διάρκεια του ταξιδιού. Λίγες μέρες μετά, έγινε το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου. Τα “αποτελέσματα” της επιβολής της στρατιωτικής δικτατορίας στην Ελλάδα έγιναν αμέσως φανερά. Ο Γαβράς για να κάνει περισσότερο γνωστή την ελληνική υπόθεση στη διεθνή κοινότητα, αποφάσισε να μεταφέρει το συμβάν στη μεγάλη οθόνη.

Μαζί με τον Ισπανό συγγραφέα Χόρχε Σεμπρούν έγραψαν και τελειοποίησαν το σενάριο. Στη συνέχεια έπρεπε οπωσδήποτε να βρεθεί παραγωγός, επειδή το Γαλλικό Κέντρο Κινηματογράφου τους διέθετε ένα μικρό ποσό, οι ίδιοι δε διέθεταν τα απαιτούμενα χρήματα και έτσι υπήρχε κίνδυνος να εγκαταλείψουν την ιδέα. Η θεά τύχη όμως, έστειλε στον δρόμο του Γαβρά τον ηθοποιό Ζακ Περέν, ο οποίος είχε πολλούς φίλους στην Αλγερία που θα μπορούσαν να συμμετάσχουν βοηθώντας στην παραγωγή της ταινίας.

Ζ, Κώστας Γαβράς

Όλα τα γυρίσματα λοιπόν έγιναν στο Αλγέρι, και στο cast συμμετείχαν σπουδαίοι ηθοποιοί, όπως ο Ύβ Μοντάν, η Ειρήνη Παππά, ο Ζαν Λουί Τρεντινιάν, ο Φρανσουά Περιέ και ο Ρενάτο Σαλβατόρι. Για τη μουσική επένδυση της ταινίας ο Κώστας Γαβράς σκέφτηκε αμέσως τον Μίκη Θεοδωράκη· του τηλεφώνησε και του ζήτησε να γράψει τη μουσική. Ο Μίκης Θεοδωράκης, που ήταν εξόριστος εκείνον τον καιρό στη Ζάτουνα Αρκαδίας, δέχτηκε με χαρά, αλλά ζήτησε πρώτα να διαβάσει το σενάριο. Αυτό όμως ήταν ανέφικτο, καθόσον η Χούντα δεν του επέτρεπε να έχει καμία επαφή με τον έξω κόσμο, με αποτέλεσμα οι άνθρωποι της παραγωγής να μην μπορούν να τον προσεγγίσουν. Μπροστά σε όλες αυτές τις απαγορεύσεις, ο Μίκης Θεοδωράκης σκέφτηκε και τους πρότεινε να επιλέξουν οι ίδιοι από τους δίσκους του, ποια μουσική και ποια τραγούδια ταιριάζουν στο ύφος της ταινίας. Ο Κώστας Γαβράς, βοηθούμενος από τον μουσικό και μαέστρο Μπερνάρ Ζεράρ, ανέλαβαν μόνοι τους τις μουσικές επιλογές.

«Οποιαδήποτε ομοιότητα με πραγματικά γεγονότα ή πρόσωπα ζώντα και τεθνεώτα, δεν είναι τυχαία, είναι σκόπιμη».

Η παραπάνω φράση είναι οι τίτλοι αρχής. Στην ταινία τίποτα δε λέγεται ξεκάθαρα, όλα όμως εννοούνται. Ο τόπος που διαδραματίζονται τα γεγονότα, οι ήρωες, οι χαρακτήρες και το ιστορικό πλαίσιο, δεν αναφέρονται πουθενά, όμως, πρόσωπα και συμβάντα φωτογραφίζονται. Ο Υβ Μοντάν είναι ξεκάθαρα ο Λαμπράκης και ο Ζαν Λουί Τρεντινιάν είναι ο ανακριτής Σαρτζετάκης. Εξάλλου ο σκηνοθέτης δε “μασάει” καθόλου τα λόγια του.

Η υπόθεση της ταινίας

Ένας επιστήμονας προγραμματίζει να κάνει μία ομιλία ενάντια στη χρήση της ατομικής βόμβας. Μόλις όμως προσεγγίζει την αίθουσα των διαλέξεων, δέχεται επίθεση από μία ομάδα ακροδεξιών εξτρεμιστών που συνδέονται πολιτικά με την κυβέρνηση. Η αστυνομία παρούσα και απούσα. Μόλις συνέρχεται από τα χτυπήματα και όντας βαρύτατα τραυματισμένος, πραγματοποιεί την ομιλία του, λίγο αργότερα όμως υποκύπτει στα τραύματά του. Ένας δημοσιογράφος εντοπίζει έναν αυτόπτη μάρτυρα και τον πείθει να μιλήσει σε έναν δικαστή θαρραλέο που παραβλέπει τις κυβερνητικές αντιδράσεις. Εν τέλει διεξάγεται η δίκη, στην οποία αποκαλύπτεται η κυβερνητική συνωμοσία. Στη χώρα εν τω μεταξύ, ξεσπάει στρατιωτικό πραξικόπημα το οποίο ανεβάζει νέα κυβέρνηση, ακυρώνοντας πολλές ελευθερίες και εκδηλώσεις υπέρ της ειρήνης.

Βιβλίων Γη

Η ταινία έκανε πρεμιέρα στους γαλλικούς κινηματογράφους στις 26 Φεβρουαρίου 1969. Η διεθνής καταξίωση όμως ήρθε μετά την προβολή της, στο “Φεστιβάλ των Καννών”, τον Μάιο της ίδιας χρονιάς. Δημιούργησε αίσθηση και τιμήθηκε με τα βραβεία “πρώτου ανδρικού ρόλου”, στον Ζαν Λουί Τρεντινιάν, και των “κριτικών” για τον Κώστα Γαβρά. Η φήμη της μεγάλωσε και τον επόμενο χρόνο προτάθηκε για Όσκαρ. Η ταινία εκπροσώπησε την Αλγερία, τη χώρα των παραγωγών της και απέσπασε το Όσκαρ “ξενόγλωσσης ταινίας” και το Όσκαρ για το καταπληκτικό “μοντάζ” της, (Φρανσουάζ Μπολό). Στην Ελλάδα προβλήθηκε μετά την πτώση της δικτατορίας.

Το «Ζ» άρεσε πολύ και γνώρισε μεγάλη επιτυχία επειδή είχε παγκόσμιο χαρακτήρα και απήχηση, επειδή πολλοί θεατές είχαν να θυμηθούν μία ανάλογη ιστορία κρατικής αυθαιρεσίας και στη δική τους πατρίδα, καθώς πάντα θα υπάρχουν αυταρχικά καθεστώτα που καταπιέζουν τους λαούς. Άρεσε επίσης, επειδή κατάφερε να συνδυάσει γοητευτικά την πολιτικά στρατευμένη κινηματογραφία με την χολιγουντιανή τεχνική! Το «Ζ» είναι ένα πολιτικό θρίλερ ,με συμπυκνωμένη ένταση και αγωνία, ώστε στο τέλος ο θεατής νιώθει πως “είναι δεμένος σε κόμπο”, όπως έγραψε μία Γαλλίδα κριτικός.

Μαρία Σιταρίδου-Τρουλάκη

Σχετικά Άρθρα