Κάρμεν η ανυπότακτη: Η νουβέλα του Μεριμέρ που αποθέωσε ο Μπιζέ

Βιβλίων Γη

Γράφει η Σοφία Σιγάλα

Το 1845, ο Προσπέρ Μεριμέ φέρνει στο φως μια από τις πιο αγαπημένες μεταγενέστερα νουβέλες του κόσμου. Την Κάρμεν. Την ελεύθερη τσιγγάνα. Η μοίρα της Κάρμεν ήταν σκληρή, όχι όμως και η ιστορία της. Μεταφέρθηκε στο θέατρο, στον κινηματογράφο και στο μπαλέτο, αλλά δοξάστηκε στην όπερα, με τη μουσική επένδυση του Ζορζ Μπιζέ. Το 1875, στις 3 Μαρτίου, ένα από τα δημοφιλέστερα μελοδράματα του κόσμου κάνει πρεμιέρα στο Παρίσι. Ο Μπιζέ πεθαίνει τρεις μήνες αργότερα. Δεν είδε ποτέ τη φήμη και την επιτυχία του έργου του. Η Κάρμεν, όπως ακριβώς και στην ιστορία της, φαίνεται να χαράζει μόνη της το πεπρωμένο της. Παραμένει αιώνια ηρωίδα…

Η ιστορία της Κάρμεν λέγεται πως είναι απόρροια μιας συνάντησης που είχε ο Μεριμέ, σε ένα ταξίδι του στην Ισπανία, με μια τσιγγάνα -κανείς δεν ξέρει αν ήταν η Κάρμεν ή κάποια άλλη- που είχε ρίζες από τη Βοημία (από εκεί και το La bohem, η μποέμικη ζωή, το νεότερο ρεύμα, αποτέλεσμα του τρόπου της νομαδικής ζωής). Η Κάρμεν είναι μια ιστορία έρωτα και πάθους, επανάστασης και άρνησης, ελευθερίας και αδάμαστης περηφάνειας. Η Κάρμεν γνωρίζει τον Δον Χοσέ, στρατιωτικός, ερωτευμένος από τα παιδικά του χρόνια με μια όμορφη κοπέλα, και τον ερωτεύεται με την απόλυτη έννοια του όρου. Το ίδιο και ο Δον Χοσέ, που κάνει τα πάντα για να την έχει δικιά του. Εκείνη όμως τον αφήνει για τον έρωτα του ταυρομάχου Εσκαμίγιο. Η Κάρμεν επιλέγει μόνη της ερωτικό σύντροφο. Δεν επιτρέπει να την επιλέξουν. Ο δον Χοσέ νιώθει προδομένος -τα έχει παρατήσει όλα, την αγαπημένη του, τον στρατό- η ανδροκρατούμενη κοινωνία νιώθει κι εκείνη προδομένη μαζί του. Ο μόνος τρόπος να ξεπλυθεί η ντροπή είναι να τη σκοτώσει. Εκείνη το ξέρει αλλά δεν κάνει πίσω. Η ελευθερία της ψυχής και της καρδιάς της είναι πολυτιμότερη από την ίδια τη ζωή και από τον έρωτα.

Ελάτε, ελάτε τώρα! Το βλέπετε πως είμαι τσιγγάνα. Θέλετε να σας πω τη μοίρα σας; Ακούσατε να μιλάνε για την Καρμενθίτα;

Ε, εγώ είμαι».

Έτσι απλά του συστήθηκε. Και εκείνος βρέθηκε έξαφνα μπροστά σε «μια ομορφιά παράδοξη και άγρια, μια μορφή που ξένιζε αρχικά, μα που έμενε αλησμόνητη. Τα μάτια της ιδίως είχαν μια έκφραση ταυτόχρονα φιλήδονη και ανήμερη, που από τότε δεν ξαναείδα σε κανένα βλέμμα ανθρώπινο».

Κι ο δον Χοσέ, από κείνη την στιγμή,  την ερωτεύτηκε.

Αν δεν με αγαπάς,

σε αγαπώ!

Κι αν σε αγαπώ,

φυλάξου από μένα!

Η Κάρμεν δεν ήταν σατανική, ψεύτρα, δε γλένταγε με άντρες για να παίξει, ήταν μια γυναίκα ειλικρινής, με πάθος, ελεύθερη από νόμους και πρέπει, αγαπούσε βαθιά, ολοκληρωτικά και με πάθος. Η ζωή της ήταν πάθος. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο έπαυε να αγαπάει. Ήξερε, ζούσε την κάθε στιγμή της όπως όριζε ο έρωτας. Ακόμα κι αν πλήρωνε με τίμημα τον θάνατο. Στην τελευταία σκηνή η Κάρμεν σκοτώνεται από τον Δον Χοσέ, που είναι θολωμένος από την άρνηση και το πάθος.

Στην πρώτη παράσταση που ανέβηκε της όπερας του Μπιζέ, κόσμος δεν άντεξε βλέποντας την τελευταία σκηνή. Οι πάντες κατηγόρησαν την Κάρμεν σαν μια αδίστακτη πόρνη που κορόιδεψε τον Χοσέ. Ήταν φιάσκο και η αποτυχία κράτησε για πολύ καιρό. Δικαιολογημένα ίσως, τα ήθη της εποχής δε θα επέτρεπαν ποτέ να εξυμνηθεί για το μεγαλείο της απόφασής της μια «πόρνη». Ο έρωτας άλλωστε ήταν καταδικαστέος και σατανικός. Εξήρε τα πάθη, τις ακατανόητες και ανεπίτρεπτες πράξεις. Οι καιροί όμως αλλάζουν, όπως και οι σκέψεις και οι θεωρίες περί ηθικής. Η κάποτε πόρνη μεταλλάχτηκε στα μάτια των θεατών σε ηρωίδα. Σε μια γυναίκα που δε θέλησε να παραμείνει σε έναν δεσμό που δεν ήθελε αφού ο έρωτας είχε πάψει να υπάρχει, ακόμα κι αν πλήρωνε με τη ζωή της. Η ελευθερία έχει πάντα τίμημα.

Η Κάρμεν του Μπιζέ είναι μια όπερα σε τέσσερις πράξεις, τα λιμπρέτα της στηρίχτηκαν στο έργο του Μεριμέ και αποδόθηκαν από τους Ανρί Μειλάκ και Λυντοβίκ Αλεβύ. Μετά το αρχικό φιάσκο ανέβηκε ξανά στη Βιέννη, τον Οκτώβριο του ίδιου χρόνου και γνώρισε την αποδοχή από το κοινό όπως της άξιζε. Στο Παρίσι παίχτηκε ξανά το 1883. Έμελλε να γίνει διάσημη στα χρόνια που πέρασαν, μια από τις πιο επιτυχημένες όπερες όλων των εποχών. Δεν μπορεί να παραλειφθεί η ερμηνεία της Μαρίας Κάλλας, που υποδύθηκε την Κάρμεν και η ερμηνεία της ήταν αξεπέραστη.

Σχετικά Άρθρα