Η λαογραφία των Αποκρεώ και ο Χαρταετός

Βιβλίων Γη

Γράφει η Μαρία Σιταρίδου-Τρουλάκη

Τα έθιμα της Αποκριάς είναι ενέργειες και εκδηλώσεις που επαναλαμβάνονται κάθε χρόνο, σε συγκεκριμένη ημερομηνία, όπως προστάζει η παράδοση του λαού και του τόπου μας. Έτσι, για πολλούς Έλληνες, η Καθαρά Δευτέρα χωρίς χαρταετό είναι Πάσχα χωρίς Ανάσταση!

Το ταξίδι του χαρταετού στο χρόνο άρχισε από τις χώρες της Ανατολής, και μάλλον όπως λέγεται από την Κίνα. Στην Ελλάδα οι πρώτοι χαρταετοί εμφανίζονται γύρω στο 400 π.Χ. Στην ελληνική χριστιανική παράδοση, το πέταγμα του χαρταετού γίνεται την Καθαρά Δευτέρα που είναι η πρώτη μέρα της Σαρακοστής. Ο χριστιανικός συμβολισμός του πετάγματος του χαρταετού είναι ότι, το ανθρώπινο πνεύμα που είναι πλασμένο να πετάει στα ουράνια , με την ανύψωση του χαρταετού στον ουρανό, έρχεται κοντά στον Θεό.

Οι πρώτοι χαρταετοί που εμφανίστηκαν ήταν φτιαγμένοι όχι από χαρτί αλλά από ξύλο. Οι λαοί της Ανατολής χρησιμοποιούσαν τους χαρταετούς σε μαγικές τελετές, θρησκευτικές εκδηλώσεις και σε τελετουργίες για τον εξορκισμό του κακού. Πίστευαν ότι όσο ψηλότερα ανεβεί ο αετός τόσο πιο τυχεροί θα είναι. Καλή τύχη λοιπόν, σ’ όποιον καταφέρει να «αμολήσει» τον χαρταετό του και φέτος!

Εκτός όμως από το έθιμο του πετάγματος του χαρταετού που είναι πανελλαδικό, υπάρχουν και τα τοπικά αποκριάτικα έθιμα. Ας γνωρίσουμε μερικά:

Βλάχικος Γάμος στη Θήβα.

Έθιμο που η αρχή του εντοπίζεται στο μακρινό 1830, μετά την απελευθέρωση των ορεινών περιοχών από τους Τούρκους. Οι Βλάχοι που ήταν ορεσίβιοι βοσκοί από τη Μακεδονία, την Ήπειρο, τη Θεσσαλία και τη Ρούμελη, εγκατέλειψαν τότε την άγονη γη τους και βρήκαν γόνιμο έδαφος νοτιότερα. Μαζί τους έφεραν και το λατρευτικό αυτό δρώμενο που θυμίζει έντονα Διονυσιακή γιορτή. Εμπλουτισμένο και με άλλα λαϊκά ντόπια έθιμα, σχετικά με την γονιμότητα και την ανανέωση, βρήκε γόνιμο χώμα και ρίζωσε στη Θήβα, την πατρίδα του Βάκχου, όπου γίνονταν ανάλογες γιορτές όπως τα Διονύσια. Οι εκδηλώσεις του εθίμου του Βλάχικου γάμου κορυφώνονται με την πομπή και την τελετή του «γάμου» την Καθαρά Δευτέρα και τον σκωπτικό διάλογο, ο οποίος εξελίσσεται με την βλάχικη προφορά μεταξύ των «συμπεθέρων» του γαμπρού και της νύφης και εικονοποιείται με θεατρικό τρόπο, με τον κυκλικό «χορό του πεθαμένου», ο οποίος αποτελεί το κορυφαίο δρώμενο του εθίμου. Το θέαμα είναι εντυπωσιακό, με την πολύχρωμη γαμήλια πομπή και την μουσική που τη συνοδεύει με πίπιζες, νταούλια και άλλα μουσικά όργανα .

Του Κουτρούλη ο Γάμος στη Μεθώνη Μεσσηνίας

Καρναβαλίστικος γάμος, που κρατάει από τον 14ο αιώνα. Στις μέρες μας, το ζευγάρι των νεονύμφων είναι δύο άντρες, που μαζί με τους συγγενείς πηγαίνουν στην πλατεία, όπου γίνεται ο γάμος με παπά και με κουμπάρο. Διαβάζεται το προικοσύμφωνο και ακολουθεί τρικούβερτο γλέντι.

Μπουρανί*, το τολμηρό Διονυσιακό έθιμο στον Τύρναβο (*τουρκ. λέξη που σημαίνει σπανακόρυζο ή λαχανόρυζο)

Βιβλίων Γη

Παλιά η εκδήλωση του «Mπoυραvί» ήταν πιο γνήσια, πιο περιεκτική και φυσικά πιο ξεδιάντροπη. Σε κάθε γειτονιά και σε κάθε πλατεία άναβαν φωτιά κι έφτιαχναν το μπουρανί. Τα υλικά είναι σπανάκι, ρύζι, τσουκνίδα και λίγος «αντεράκος» μαζί με ξύδι , για νοστιμιά χωρίς καθόλου λάδι. Γύρω από τη φωτιά, χόρευαν, αλληλοπειράζονταν και πετούσαν βωμολοχίες. Προβαίναν σε πρόστυχα καμώματα και αδιάκριτες χειρονομίες προς τους άντρες περαστικούς. Φυσικά δεν έλειπαν και οι φαλλoί πήλινοι, ξύλινοι και άλλοι από καρότα. Η γιορτή του «Μπουρανί» είναι μοναδική στην Ελλάδα και συνδέεται με την αρχή της Άνοιξης, τη γονιμότητα και την βλάστηση.

Στην Κάρπαθο λειτουργεί το Λαϊκό Δικαστήριο Ανήθικων Πράξεων

Κάποιοι κάνουν άσχημες χειρονομίες σε κάποιους άλλους και συλλαμβάνονται από τους Τζαφιέδες (χωροφύλακες) για να οδηγηθούν στο Δικαστήριο, που το αποτελούν οι σεβάσμιοι του νησιού. Τα αυτοσχέδια αστεία και τα γέλια ακολουθεί τρικούβερτο γλέντι.

Οι Λεβέντες ή Κορδελάτοι της Νάξου

Σε πολλές κοινότητες της Νάξου, οι κάτοικοι ντύνονται Κορδελάτοι ή Λεβέντες. Οι Κορδελάτοι είναι φουστανελοφόροι και η δεύτερη ονομασία τους Λεβέντες αποδίδεται στους πειρατές. Από κοντά τους ακολουθούν και οι ληστές που αρπάζουν τις κοπέλες για να τις βάλουν με το ζόρι στο χορό και στο γλέντι, που κρατάει ως το πρωί.

Στα χωριά Μέρωνα και Μελιδόνια του Ρεθύμνου αναβιώνουν έθιμα όπως το κλέψιμο της νύφης

Βιβλίων Γη

Όπως και ο Καντής, το μουντζούρωμα, τα οποία, σε συνδυασμό με το καλό κρασί και τους ήχους της λύρας, αποτελούν μια μοναδική εμπειρία.

Στη Σκύρο, σχεδόν όλοι οι κάτοικοι, με παραδοσιακές ενδυμασίες, κατεβαίνουν στην πλατεία του νησιού, όπου χορεύουν και τραγουδούν τοπικούς σκοπούς.

Στον Αρχάγγελο της Ρόδου οι εκδηλώσεις της Καθαράς Δευτέρας κορυφώνονται με τα «μουζώματα» και τα «αλευρώματα» , παράλληλα με το γλέντι, τις μεταμφιέσεις και την σάτιρα.

Ο Αλευροπόλεμος στο Γαλαξίδι

Είναι έθιμο που διατηρείται από το 1801. Εκείνα τα χρόνια της Τουρκοκρατίας, όλοι οι κάτοικοι περίμεναν τις Αποκριές για να διασκεδάσουν και να χορέψουν σε κύκλους. Έφτιαχναν ένα κύκλο για τις γυναίκες κι ένα για τους άντρες. Φορούσαν μάσκες ή απλώς έβαφαν τα πρόσωπά τους με κάρβουνο. Στη συνέχεια προστέθηκε το αλεύρι. Στη συνέχεια προστέθηκε το αλεύρι, το λουλάκι, η “καραμπογιά” των παπουτσιών και η ώχρα.

Ο καραγκούνικος γάμος στα Μεγάλα Καλύβια των Τρικάλων

Κάθε χρόνο, την Καθαρά Δευτέρα και για παραπάνω από έναν αιώνα γίνεται αναπαράσταση του παραδοσιακού καραγκούνικου γάμου. Προτού ξεκινήσει ο γάμος, γίνονται τα αρραβωνιάσματα (σιβάσματα) του ζευγαριού. Στην πλατεία του χωριού γίνονται τα στέφανα και ακολουθεί ο παραδοσιακός γαμήλιος χορός. Ο γαμπρός – αφού τον έχουν ξυρίσει δημόσια και υπό τους ήχους παραδοσιακών τραγουδιών – είναι ντυμένος με φουστανέλα και οι συγγενείς του με παραδοσιακές φορεσιές του παρελθόντος (σκούτινα, παντελόνια, γιλέκα, κλπ.).

Η νύφη , συνήθως κάποιος νεαρός άνδρας, φοράει την παραδοσιακή νυφιάτικη καραγκούνικη φορεσιά. Τα παλαιότερα χρόνια κυκλοφορούσε κι ένα κάρο γεμάτο με τα προικιά της νύφης που οι βλάμηδες έπαιρναν από το σπίτι της και τα μετέφεραν στο σπίτι του γαμπρού. Η όλη διαδικασία συνοδεύεται από άφθονο χιούμορ και πολλές φορές «ακατάλληλες» χειρονομίες και κινήσεις που προκαλούν το γέλιο των παρευρισκόμενων. Την παράσταση «κλέβει» τις περισσότερες φορές ο ψευτο-παπάς με την παπαδιά του, που εισέρχονται στην πλατεία με μία μηχανή μεγάλου κυβισμού ή με κάποιο άλλο ασυνήθιστο μεταφορικό μέσο.

Το έθιμο του Γληγοράκη στην Βόνιτσα

Στη Βόνιτσα αναβιώνει κάθε χρόνο, την Καθαρά Δευτέρα, το έθιμο του «Αχυρένιου-Γληγοράκη». Η επικρατέστερη άποψη για την προέλευση του εθίμου είναι αυτή που θέλει τον Γληγοράκη ψαρά, ο οποίος αρνήθηκε τη θάλασσα και αναζήτησε την τύχη του στη στεριά. Όμως, η θάλασσα τον εκδικήθηκε και τον έστειλε στα ξένα, να ταλαιπωρείται και να μην μπορεί να βρει μία σταθερή δουλειά. Ο Γληγοράκης, ο οποίος είναι φτιαγμένος από άχυρο και παλιά ρούχα, κάνει την είσοδό του πάνω σ’ ένα γάιδαρο, που τον τραβά ένας αγροφύλακας και τον βοηθούν δύο βοσκοί. Στην αναβίωση του εθίμου υπάρχουν παράλληλα οι ρόλοι της μάνας, της γυναίκας, του παπά, των συγγενών, του γιατρού και των μοιρολογίστρων. Σε κάθε στάση που κάνει Γληγοράκης δίνεται και μία μικρή θεατρική παράσταση. Ο γιατρός βγάζει γνωμάτευση, κάνοντας ερωτήσεις στους συγγενείς και εξετάζει τον ασθενή. Όμως, με το πέρασμα των χρόνων η ιατρική γνωμάτευση άρχισε να προσαρμόζεται στα δεδομένα της εποχής και κατέληξε σε διακωμώδηση της επικαιρότητας.

Το βράδυ στην κεντρική πλατεία της Βόνιτσας δίνεται η μεγάλη παράσταση, που συνδυάζεται με γλέντι. Σε μία διακοπή του γλεντιού, κάποιος εκφωνεί τον επικήδειο, που είναι στην ουσία μία καυστική σάτιρα της επικαιρότητας. Στη συνέχεια, ο Γληγοράκης που ήδη βρίσκεται μέσα σε πρόχειρα κατασκευασμένη βάρκα, ρίχνεται στη φωτιά ενώ γύρω του γίνεται το γλέντι.

Βιβλίων Γη

Το έθιμο της Καμήλας στο χωριό Κάινα Αποκορώνου στην Κρήτη.

Ένα έθιμο, που έρχεται από τα βάθη των αιώνων, είναι αυτό της καμήλας που αναβιώνει κάθε Καθαρή Δευτέρα, στο χωριό Κάινα της Κρήτης. Η Καμήλα είναι ένα Διονυσιακό έθιμο και πρωτοεμφανίστηκε τον 19ο αιώνα. Κατασκευάζεται από μία ξύλινη σκάλα, δύο κοφίνια που αποτελούν τις δύο καμπούρες της καμήλας, μία παλέτσα (είδος νάιλον πανιού που χρησιμοποιείται για τη συλλογή του ελαιοκάρπου) και το σκελετό του κεφαλιού ενός γαϊδάρου. Στον ουρανίσκο του κεφαλιού τοποθετείται ένα καρούλι για να ανοιγοκλείνει το στόμα του με το τράβηγμα ενός σχοινιού. Στα μάτια τοποθετούνται δύο μανταρίνια ζωγραφισμένα και ντύνεται με προβιές κουνελιών. Στην καμήλα μπαίνουν συνήθως τρεις άνθρωποι. Ένας κρατάει το κεφάλι στερεωμένο σ’ ένα ξύλο και οι άλλοι δύο με τη βοήθεια των κοφινιών σχηματίζουν τις καμπούρες της. Όταν όλα ετοιμαστούν, η καμήλα ξεκινάει τη βόλτα της, σε κάθε σημείο του χωριού, για να καταλήξει στην κεντρική πλατεία. Το γλέντι συνεχίζεται μέχρι το βράδυ, με τη συνοδεία παραδοσιακών μουσικών κρητικών οργάνων.

Μαρία Σιταρίδου-Τρουλάκη

Σχετικά Άρθρα