Μοντσεγκούρ: Το τελευταίο προπύργιο των «Καθαρών»…

Μοντσεγκούρ

Γράφει η Σοφία Σιγάλα

Δεν έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που η λογοτεχνία είχε καταπιαστεί με οίστρο γύρω από το θέμα των «Καθαρών», το Άγιο Δισκοπότηρο, τα Παιδιά του Γκράαλ, σέκτες και συνωμοσιολογικές θεωρίες. Η αρχή στην Ελλάδα έγινε με τον Κώδικα Da Vinci, του Dawn Brown, μετά ο δρόμος άνοιξε για την εξιστόρηση παρόμοιων θεμάτων. Οι Καθαροί είναι μια ιστορική πραγματικότητα που απασχόλησε για πολλούς αιώνες την καθολική, αλλά και την Ορθόδοξη εκκλησία -σε άλλες μορφές έκφρασης, αλλά με την ίδια ρίζα- κορυφώθηκε το 1244, στις 16 Μαρτίου, με την καταστροφή των τελευταίων «Καθαρών» στον Πύργο του Μουντσεγκούρ, στη Γαλλία. Ποιοι ήταν όμως οι «Καθαροί»;

Πάντα υπάρχει αφορμή για οποιαδήποτε κοινωνική ή θρησκευτική δράση-αντίδραση, από αυτήν τη συνθήκη δε θα έλειπε και η περίπτωση της εμφάνισης και δύναμης των «Καθαρών». Η Γαλλία τον 13ο αιώνα είναι μια χώρα διαιρεμένη σε φέουδα. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα την τοπική ενδυνάμωση, τη δύναμη, τον πλούτο και την αυτονομία των μικρών πόλεων-κρατών, με αποτέλεσμα την αποδυνάμωση του βασιλείου, αλλά και την ελευθεριότητα της κίνησης ιδεών -δεν υπάρχει κοινή συνισταμένη- και τη δημιουργία κλειστών ομάδων με επιμέρους συμφέροντα. Στην επαρχία του Λάνγκντοκ, τη σημερινή Οξιτανία, υπήρχαν πόλεις, Τουλούζη, Φουά, όπου οι Εβραίοι έχουν μεγάλη δύναμη, όντας οικονομικά εύρωστες περιοχές. Τόσο η Καθολική Εκκλησία όσο και το γαλλικό στέμμα δεν είχαν καμία δύναμη. Κάπου εκεί, εμφανίζονται οι «Καθαροί» ή «Αλβιγηνοί»…

Τουλούζη
Τουλούζη

Για την ετυμολογία και την ερμηνεία της λέξης «Καθαρός» υπάρχουν δύο εκδοχές. Η πρώτη πως προέρχεται από την ελληνική λέξη καθαρός, και δείχνει την αγνότητα, την καθαρότητα, ενώ η δεύτερη πως προέρχεται από τη γερμανική λέξη Ketter, που ορίζει την αίρεση, τον αιρετικό. Η αίρεση είναι ήδη υπαρκτή από τον 12ο αιώνα και εντοπίζεται στη νοτιοδυτική Γαλλία, με κεντρικό σημείο την πόλη Αλμπί -από εκεί και η ονομασία Αλβηγινός- και σε ορισμένες περιοχές της Ιταλίας. Οι «Καθαροί», ως αίρεση έχει τις ρίζες της στον Δυϊσμό, τη μάχη και την παρουσία δηλαδή του καλού και του κακού, του Θεού και του Διαβόλου, του Μανιχαϊσμού, που είναι και η κύρια αιτία των περισσότερων αιρέσεων και κατά τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, στο ορθόδοξο δόγμα δηλαδή.

Τα μέλη της χριστιανικής αυτής αίρεσης απέρριπταν και δεν αναγνώριζαν την Καθολική Εκκλησία και τον Πάπα, θεωρώντας πως έχει χαθεί ο αληθινός σκοπός της πίστης, υπάρχουν δε αναφορές πως αποκαλούσαν την Καθολική εκκλησία με τους χαρακτηρισμούς: «Εκκλησία των Λύκων» ή «Εκκλησία του Κακού». Οι ίδιοι αρνούνταν τα Επτά Μυστήρια της Εκκλησίας, την ανθρώπινη φύση του Χριστού και την Ανάσταση, την προσευχή και τη λατρεία των εικόνων, τη Σύνοδο της Νίκαιας. Επιπλέον, υπάρχει ιεραρχία με τους εξής βαθμούς «credents», δηλαδή «λαϊκούς», αυτούς που χρειάζονταν πορεία για τη μεταστροφή και τους «perfects», δηλαδή τους «κληρικούς» ή «τέλειους», που ουσιαστικά είχαν βρει τον δρόμο της αλήθειας και της σωτηρίας. Τα μόνα μυστήρια που είχαν, ήταν το consolamentum (παραμυθία), που είχε σκοπό τον εξαγνισμό της ψυχής πριν από τον θάνατο και το melioramentum (βελτίωση), που σαν σκοπό είχε την προσευχή από κάποιον perfecti για τη σωτηρία ενός λαϊκού.

Μοντσεγκουρ
Μοντσεγκούρ

«Σκοτώστε τους όλους! Σίγουρα ο Κύριος θα αναγνωρίσει τους δικούς του»

Η περιοχή του Λάνγκντοκ πληροί όλες τις προϋποθέσεις για να δυναμώσει και να ανθίσει η αίρεση των «Καθαρών». Πολυπληθυσμιακή περιοχή, αρκετοί από τους κατοίκους ζουν υπό την εξουσία των λίγων, ανεπτυγμένο εμπόριο, άρα ελεύθερη διακίνηση ιδεών, κοσμοπολίτικη κουλτούρα, αλλά και διχόνοια που υπήρχε ανάμεσα στην κοσμική και εκκλησιαστική εξουσία, κάτι που οδήγησε στην έλλειψη συνεργασίας για την καταστολή των ετερόδοξων αντιλήψεων. Η Νότια Γαλλία ήταν η ισχυρότερη βάση της αίρεσης των «Καθαρών». Η Καθολική Εκκλησία φαίνεται ιδιαίτερα ενοχλημένη με την ανοχή που επιδεικνύεται στις περιοχές που αναπτύσσεται και βρίσκει ρίζες για να ανθίσει.

Το 1147, ο πάπας Ευγένιος ο Γ΄ στέλνει καθολική ιεραποστολή για να φέρει κοντά στη καθολική πίστη όσους έχουν φύγει από τον δρόμο της ορθής θρησκείας. Τα αποτελέσματα είναι απογοητευτικά.

Ο Πάπας Ιννοκέντιος ο Γ’, υπαίτιος για τη Δ΄ Σταυροφορία στην Κωνσταντινούπολη, πιέζει τον Βασιλιά να εκστρατεύσει εναντίων των «Καθαρών». Το πρώτο μεγάλο πλήγμα θα δοθεί το 1208. Η πρώτη επιχείρηση έγινε στην πόλη Μπεζιέρ, όπου ο παπικός επίτροπος του στρατεύματος Άρνολντ Αμάλρικ είπε το περίφημο: «Σκοτώστε τους όλους! Σίγουρα, ο Κύριος θα αναγνωρίσει τους δικούς του». Αυτή η σφαγή ήταν το έναυσμα για την αιματοχυσία, τους ακρωτηριασμούς και τις πυρές της Ιεράς Εξέτασης, που θα ακολουθούσε. Αργότερα, ήρθε η σειρά του Καρκασόν, όπου οι κάτοικοι έφυγαν μόνο με τα εσώρουχα μέσα από την πόλη. Η επόμενη περίοδος είναι γεμάτη καταδιώξεις, πυρές και σφαγές, μέχρι να υπογραφεί η Συνθήκη του Παρισίου, το 1229, όπου ο Ραϊμούνδος ο Ζ΄ δήλωνε υποτέλεια στον Λουδοβίκο Θ’ της Γαλλίας και την εγκατάσταση της Ιεράς Εξέτασης στο Λαγκντόκ.

Οι Καθαροί
Καθαροί

Παρά τις διώξεις που δέχονται, οι «Καθαροί» θα οχυρωθούν στο κάστρο του Μοντσεγκούρ, που σημαίνει πως, έστω και ένας «καθαρός» η αίρεση ακόμα υφίσταται. Μια λυσσαλέα πολιορκία θα ξεκινήσει στη δυσπρόσιτη περιοχή. Ενώ όλα φαίνονται ευνοϊκά για τους πολιορκημένους, ο στρατός των Γασκώνων θα γυρίσει το παιχνίδι. Η βοήθεια που περίμεναν οι «Καθαροί» δε φτάνει ποτέ. Κάποιοι από τους πολιορκημένους παραδίνονται, από φόβο για τη σκληρή μοίρα που τους περιμένει. Μόνο 200 θα παραμείνουν μέχρι τέλους στο κάστρο, αρνούμενοι να αλλάξουν πίστη. Στις 16 Μαρτίου του 1244 θα είναι οι τελευταίοι της αίρεσης που θα καούν στην πυρά της Ιεράς Εξέτασης. Όταν μια μικρή ομάδα προσπάθησε να επανασχηματίσει τους «Καθαρούς», θα καεί και εκείνη στην πυρά, τον 14ο αιώνα.

Μοντσεγκούρ
Μοντσεγκούρ

Καθαροί, αιρετικοί ή επαναστάτες, στους κόλπους τους υπήρχαν άνθρωποι από όλες τις κοινωνικές τάξεις, είχαν αποποιηθεί τα υλικά αγαθά και πίστευαν σε μια πνευματική ανάταση και λύτρωση και δήλωναν εχθροί του Κακού. Όλα αυτά είναι μια πρώιμη αντίδραση που βρήκε πρόσφορο έδαφος σε μια παλιά θρησκευτική εκδοχή, αυτή του Μανιχαϊσμού. Κανείς δεν ξέρει με λεπτομέρειες για τον τρόπο και την αιτία που αναβιώθηκε η αντίληψη αυτή -γι’ αυτό και οι τόσες θεωρίες και μυθεύματα από πλευράς λογοτεχνικής αλλά και δοκιμιακής. Οιπερισσότεροι, ακόμα και μεταγενέστεροι ερευνητές αποκαλούσαν του «Καθαρούς», boni homines, που σημαίνει καλούς ανθρώπους…

Σχετικά Άρθρα