30 Μαρτίου 1822: Η Σφαγή της Χίου σε ένα έργο χωρίς ψεγάδι

Βιβλίων Γη

Γράφει η Σοφία Σιγάλα

Στις 30 Μαρτίου του 1822 πραγματοποιείται ένα από τα πιο ειδεχθή εγκλήματα πολέμου. Οι Οθωμανοί σφαγιάζουν 30.000-40.000 Χιώτες, οδηγούν στα σκλαβοπάζαρα πάνω από 50.000 και σώζονται γύρω στους 20.000. Στη Χίο ζούνε εκείνη την περίοδο γύρω στους 120.000 άνθρωποι, με το μεγαλύτερο μέρος από αυτούς να είναι Έλληνες. Η φρικιαστική αυτή στιγμή της Ελληνικής Επανάστασης απεικονίζεται με τον πιο θαυμαστό τρόπο στον πίνακα του Ευγένιου Ντελακρουά δύο χρόνια αργότερα. το 1824.

Ιστορική αναδρομή

Η Χίος θεωρείται νησί ευνοούμενο, λόγω της παραγωγής μαστίχας, προϊόν πολύτιμο για τους οθωμανούς . Μάλιστα θεωρείται πως βρίσκεται υπό την προστασία της βαλιντέ σουλτάνας και χαίρει προνομίων που δεν υπάρχουν σε καμία άλλη γωνιά της Ελλάδας μετά την κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα την ανάπτυξη του νησιού. Την περίοδο αυτή η Χίος διέθετε μία μεγάλη και ακμάζουσα ελληνική κοινότητα που ευημερούσε. Κατάλληλη δικαιολογία για να μην προσπαθήσει κανείς από το νησί να επαναστατήσει. Ο εμπορικός στόλος είναι επίσης πολύ δυνατός· οι Χιώτες κυριαρχούσαν στη Μαύρη Θάλασσα, το Αιγαίο και τη Μεσόγειο. Ο φόβος όμως των οθωμανών για εξέγερση όπως είχε συμβεί στην υπόλοιπη Ελλάδα, έχει αλλάξει τις συνθήκες διαβίωσης. Για την πρόληψη επανάστασης, είχαν μεταφερθεί στο νησί στρατεύματα από την Ασία και είχε τοποθετηθεί ως διοικητής ο σκληρός Βαχίτ πασάς. Οι Χιώτες έκαναν καταναγκαστικές εργασίες για την ενίσχυση των οχυρώσεων και ταυτόχρονα αναγκάζονταν να συντηρούν αυτόν τον «μαχαιροφόρο όχλο» με την απειλή της βίας. Οι Τούρκοι σαν δυνάστες καθημερινά έκαναν αρπαγές και φόνους στην πόλη και τα χωριά, φυσικά ατιμωρητί.

Το Μάρτιο του 1822 η Χίος επαναστάτησε, όταν ο Αντώνιος Μπουρνιάς –που υπήρξε αξιωματικός του Ναπολέοντα κατά την Αιγυπτιακή εκστρατεία– με διακόσιους άνδρες αποβιβάστηκαν στη Σάμο και κάλεσαν τον Λυκούργο Λογοθέτη να συμμετάσχει στην επανάσταση της Χίου. Η επανάσταση απέτυχε -οι λόγοι ήταν πολλοί, ένας εξ’ αυτών και η διχόνοια μεταξύ των αρχηγών της. Η ολιγωρία των δυνάμεων που θα έσπευδαν να βοηθήσουν -μόνο οι Ψαριανοί συνέδραμαν- αλλά και η πολύ κοντινή απόσταση του νησιού από τη Μικρά Ασία, -μόλις 2 μίλια- αμελητέα απόσαση για να καταφθάσει στόλος από τους οθωμανούς προς βοήθεια. Αξίζει να σημειωθεί πως ήταν αρκετοί από τους πλούσιους Έλληνες του νησιού που δεν ήθελαν αυτή την επανάσταση. Οι ιστορικοί έχουν επισημάνει ότι η άρχουσα τάξη του νησιού ήταν απρόθυμη να ενταχθεί στην ελληνική εξέγερση, φοβούμενη την απώλεια της ασφάλειας και της ευημερίας της. Παρ’ όλα αυτά ο Α. Μπουρνιάς προσπάθησε να κάνει επανάσταση με διακόσιους άνδρες συν τους άνδρες του Λ. Λογοθέτη. Το αποτέλεσμα ήταν τραγικό.

Οι Οθωμανοί έκαψαν σπίτια και σκότωσαν όλα τα παιδιά κάτω των 3 ετών, όλους τους άνδρες από 12 ετών και πάνω, καθώς και όλες τις γυναίκες από 40 ετών και πάνω, με εξαίρεση αυτούς που ήταν πρόθυμοι να ασπαστούν το Ισλάμ. Τελικά, περισσότεροι από 40.000 κάτοικοι του νησιού σφαγιάστηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν, ενώ μεγάλο μέρος του πληθυσμού διέφυγε προς τα Ψαρά, τις Κυκλάδες και την Πελοπόννησο.

Τους μεν ηλικιωμένους επέρασαν (οι μουσουλμάνοι) γενναιότατα εν στόματι μαχαίρας, παρομοίως και τας ηλικιωμένας γραίας, την δε κινητήν περιουσίαν αυτών ελεηλάτησαν, τας δε ωραίας κόρας των και τους τρυφερούς νεανίσκους των ηχμαλώτισαν. Το αίμα έρρευσε ποταμηδόν.

Βαχιτ Πασασ: Καταγραφεασ και τοποτηρητησ τησ σφαγησ

Ενώ οι κάτοικοι της Χίου έτρεχαν προς τα δυτικά παράλια απηλπισμένοι και ζητούντες ματαίος μέσα προς αναχώρησιν, ο Τούρκος ναύαρχος, μη αρκούμενος εις τας κατά τας πρώτας ημέρας του Απριλίου σφαγάς και διαρπαγάς και εις το ότι έγινε κύριος της νήσου και διεσκόρπισε τους επαναστάτας, απεφάσισε να εξοντώση εντελώς τους Χίους. […] Δεν έμεινεν μέσο θανατώσεως που δεν εχρησιμοποιήθει. Άλλους κατεσπάθιζαν και διεμέλιζαν, άλλους εμαχαίρωναν, άλλους εκτυπούσαν με ρόπαλα και άλλους απηγχόνιζαν εκεί που ημπορούσαν να δέσουν ένα σχοινί. Δεν επυροβολούντο παρά μόνον εκείνοι που επροσπαθούσαν να σωθούν διά της φυγής. Αλλά ο αδιάκοπος φόνος και η αιματοχυχσία προκαλούν την μέθην των εγκληματιών. Οι Τούρκοι δεν ηρκούντο εις τους συνήθεις τρόπους του φόνου. Ήρχισαν να θανατώνουν τα θύματα των με ανήκουστα βασανιστήρια, με ακρωτηριασμούς, με φοβερά κτυπήματα. Αι γυναίκες εξήπταν περισσότερον τους διώκτας των και υφίσταντο λιπόθυμοι τας κτηνώδεις επιθέσεις των, χωρίς με τούτο έπειτα να τους χαρίζεται η ζωή.

Α. Κόκκινος, Ελληνική Επανάσταση

Ευγένιος Ντελακρουά: Η Σφαγή της Χίου

Η Ελληνική Επανάσταση αποκτά μεγάλο ρεύμα υποστηρικτών στην Ευρώπη. Οι φιλέλληνες συγκινούνται από τον δίκαιο και μοναχικό αγώνα της μικρής χώρας, αρκετοί καταφθάνουν στην Ελλάδα για να υπερασπιστούν τον δίκαιο αγώνα, άλλοι συνδράμουν οικονομικά και πρακτικά και αρκετοί -καλλιτέχνες οι περισσότεροι- καταφθάνουν και με το έργο τους αφυπνίζουν τον ευρωπαϊκό κόσμο. Το 1824, ο Ευγένιος Ντελακρουά γνωρίζει τον συνταγματάρχη Ολιβιέ Βουτιέ, έναν υποστηρικτή του Ελληνικού ζητήματος. Ο Βουτιέ θα διηγηθεί στον Ντελακρουά με λεπτομέρειες, ιστορίες από τον πόλεμο στην Ελλάδα. Εντυπωσιασμένος απ’ όσα άκουσε, ο Ντελακρουά ξεκίνάει να δουλεύει τον πίνακά του την ίδια ακριβώς ημέρα. Η ολοκλήρωσή του θα διαρκέσει 6 μήνες, αλλά το αποτέλεσμα θα μείνει για πάντα ένας από τους πιο αντιπροσωπευτικούς πίνακες που αφορούν την τραγική αυτή ιστορική στιγμή.

Ο Ντελακρουά πρόσφερε στο κοινό ένα κομμάτι σύγχρονης ιστορίας ταυτόχρονα με ζωγραφική καινοτομία. Το αποτέλεσμα ήταν ένας πίνακας που απεικονίζει τις σφαγές στη Χίο και αποτέλεσε ορόσημο στη ζωγραφική τέχνη και ταυτόχρονα παρακίνησε και ενίσχυσε σημαντικά το φιλελληνικό ρεύμα στην Ευρώπη.

Ο πίνακας

Με την πρώτη ματιά μπορεί κανείς να διακρίνει το βάθος, που σηματοδοτεί την καταστροφή της Χίου, μέσα από καπνούς, ενώ στο μπροστινό μέρος αποτυπώνεται όλη η φρίκη. Μια οικογένεια, ένα ανδρόγυνο μισόγυμνο, όλοι παραδομένοι στον θάνατο. Μια μια γυναίκα μεγάλης ηλικίας, μάλλον καλής καταγωγής, η οδύνη μιας γυναίκας που προσπαθεί να θηλάσει το παιδί της. Οθωμανοί με μαχαίρια και σπαθιά να επιτελούν το βάρβαρο έγκλημά τους. Ένα ζευγάρι που θρηνεί, έναν Οθωμανό πάνω στο άλογο να σέρνει κορίτσια προς την ατίμωση. Η γενική αίσθηση της καταστροφής και του θανάτου, η ατμόσφαιρα της απελπισίας, αποδίδεται από τον καλλιτέχνη με ψυχρά γκρίζα και λευκά χρώματα, καφέ αποχρώσεις και λίγα ζεστά κόκκινα και ρόδινα. Γεμάτα θλίψη βλέμματα, τα σφραγισμένα χείλη, η απόγνωση των θυμάτων, τα απογυμνωμένα άκρα, τα ματωμένα ρούχα, οι αποχρώσεις, οι χρωματικές αντιθέσεις και ο φωτισμός επιβάλουν τη μελαγχολία, τον φόβο, την τραγική διάθεση, αλλά και τη θεατρικότητα του σκηνικού. Το ανώνυμο πλήθος, και όχι κάποιος ήρωας συγκεκριμένος, αντιμετωπίζει τη μοίρα του. Το δραματικό περιεχόμενο του έργου τονίζεται από την απομόνωση του κάθε προσώπου και της κάθε ομάδας και ολοκληρώνεται από την ατμόσφαιρα του συνόλου.

Αν και οι τολμηρές εικόνες του Ντελακρουά προκάλεσαν ανάμεικτα αισθήματα, τόσο οργής όσο και θαυμασμού, με τους Γάλλους κλασικούς να ξεσηκώνονται ενάντια στην ωμή απεικόνιση της πραγματικότητας, χωρίς ίχνος μεγαλοπρέπειας, η Σφαγή της Χίου κατέστησε τον Ντελακρουά τον απόλυτο υμνητή του ελληνικού αγώνα, αφήνοντας στην ανθρωπότητα ένα πίνακα που φανερώνει με ειλικρίνεια την τραγωδία της Χίου.

Σχετικά Άρθρα