ΔΟΜΗΝΙΚΟΣ ΘΕΟΤΟΚΟΠΟΥΛΟΣ: Ο ζωγράφος με την κρητική τρέλα, τη βυζαντινή καρδιά και την ιταλική παιδεία

Δομήνικος Θεοτοκόπουλος

Γράφει η Μαρία Σιταρίδου-Τρουλάκη

«Καλός άνθρωπος ο Μιχαήλ Άγγελος, αλλά δεν ξέρει να ζωγραφίζει», είχε πει σε κάποια ομήγυρη. Από ψιθυρίσματα μαθεύτηκε, πως είχε εκφράσει στον Πάπα τη θέλησή του, να ζωγραφίσει ο ίδιος πάνω από το έργο του Μιχαήλ Αγγέλου στην Καπέλα Σιξτίνα και αυτό επειδή, βρέθηκαν πολλοί να πουν από θρησκευτικό συντηρητισμό, ότι τα γυμνά σώματα του Μιχαήλ Άγγελου ήταν ανάρμοστα και προκλητικά για μία εκκλησία. Ο Δομήνικος τότε είπε πως αν κατέστρεφαν τις τοιχογραφίες του Μιχαήλ Άγγελου, εκείνος θα δημιουργούσε πολύ καλύτερες και ταιριαστές.

Η δήλωση αυτή προκάλεσε πολλές αντιδράσεις από τους Ρομάνους θαυμαστές του Μιχαήλ και έτσι, σταδιακά ο Δομήνικος αποκλείστηκε από πολλούς καλλιτεχνικούς κύκλους. Ο ίδιος θεωρούσε τον εαυτό του μοναδικό και την εποχή της μεγάλης του φήμης, τελειώνοντας και παραδίνοντας ένα πίνακα, ζητούσε σχεδόν πάντα αμοιβή μεγαλύτερη από εκείνη που είχε συμφωνηθεί, με αποτέλεσμα να οδηγηθεί πολλές φορές στα δικαστήρια για επίλυση τέτοιων διαφορών. Υπήρξε ο πρώτος καλλιτέχνης που εξαιρέθηκε από την φορολογία στην Ισπανία, καθόσον το 1606 αρνήθηκε να πληρώσει φόρους θεωρώντας ότι ο ζωγράφος ασκεί ένα ελεύθερο επάγγελμα.

Δομήνικος Θεοτοκόπουλος

Βιογραφία

Γεννήθηκε στις 1 Οκτωβρίου του 1541 στο Φόδελε του Χάνδακα (σημερινό Ηράκλειο Κρήτης) επί Ενετοκρατίας. Εκτός από τη βασική του εκπαίδευση διδάχτηκε βυζαντινή ζωγραφική και έγινε άριστος και περιζήτητος αγιογράφος. Στα 26 του χρόνια έφυγε στη Βενετία για να συνεχίσει τις σπουδές του όπου έμεινε τρία χρόνια. Ενώ ήταν χριστιανός ορθόδοξος, για να μην τον ενοχλεί η Ιερά εξέταση και να μπορεί να εργάζεται απερίσπαστος ασπάστηκε τον καθολικισμό. Μαθήτευσε δίπλα στον Τιτσιάνο και τον Τιντορέτο και έμαθε να χρησιμοποιεί πλούσια ζωντανά χρώματα , φωτοσκιάσεις και ασχολήθηκε με τα θρησκευτικά θέματα της βενετσιάνικης σχολής της Αναγέννησης. Το 1570 και με προτροπή του Τιτσιάνο πήγε στη Ρώμη .

Εκεί γνώρισε πολλούς ζωγράφους και διανοούμενους, γράφτηκε στην “Ακαδημία του ευαγγελιστή Λουκά” που ήταν συντεχνία των ζωγράφων της Ρώμης και έστησε δικό του εργαστήριο. Ζωγράφισε πολλούς πίνακες με ωραία χρώματα και σημασία στις λεπτομέρειες, όσον αφορά την απόδοση των μορφών και του ρουχισμού. Συνέβη όμως το δυσάρεστο περιστατικό με τον Μιχαήλ Άγγελο και έτσι το 1577 εγκατέλειψε τη Ρώμη και πήγε στην Ισπανία. Κατά μία άλλη εκδοχή, το 1575 ξέσπασε στη Ρώμη επιδημία πανούκλας και πολλοί θεώρησαν τον Δομήνικο και άλλους ξενόφερτους ζωγράφους ως υπεύθυνους για τη συμφορά και έτσι τους απομόνωσαν. Το 1577 ο Δομήνικος μαζί με άλλους Ισπανούς ζωγράφους φίλους του, μετακινήθηκαν στη Μαδρίτη.

Η πρώτη δουλειά που ανέλαβε ήταν να τοιχογραφήσει το βασιλικό μοναστήρι Εσκοριάλ, που ήταν το παλάτι του βασιλιά Φίλιππου Β’ της Ισπανίας. Ο βασιλιάς όμως δεν έμεινε ικανοποιημένος από την τεχνική του κι έτσι ένα χρόνο μετά έφυγε στο Τολέδο. Εκεί έμεινε 37 χρόνια μέχρι το θάνατό του. Φιλοτέχνησε μοναδικά έργα με θρησκευτικά θέματα, συνδυάζοντας άριστα τη βυζαντινή ζωγραφική με την ισπανική τεχνοτροπία, με αποτέλεσμα η φήμη του να εκτιναχθεί.

Δομήνικος Θεοτοκόπουλος

Ο βασιλιάς αναγνώρισε τελικά το έργο του και άρχισε να το χρηματοδοτεί. Υπέγραφε πάντα τους πίνακες του στα ελληνικά με βυζαντινούς χαρακτήρες: «Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ο Κρης εποίει ». Οι Ισπανοί δεν μπορούσαν να προφέρουν το όνομά του και έτσι τον αποκαλούσαν El Greco, ο Έλληνας. Το Τολέδο ήταν τότε κάτι σαν θρησκευτικό κέντρο της χώρας και έτσι ο Δομήνικος γνώρισε πολλούς μοναχούς και ιερωμένους, με αποτέλεσμα να πάρει πολλές παραγγελίες για να ζωγραφίσει εκκλησίες και ιδρύματα της πόλης.

Φιλοτέχνησε μεγάλα έργα όπως «η Ανάληψη της Θεοτόκου», «η Αγία Τριάδα», «η Ανάσταση του Σωτήρος», «το μαρτύριο του Αγίου Μαυρικίου και της Θηβαϊκής λεγεώνας» , «η ταφή του κόμη Οργκά»” και πολλά ακόμη πασίγνωστα έργα. Ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τις προσωπογραφίες, με τις γνωστές εξαϋλωμένες, επιμήκεις μορφές.

Πέθανε στις 7 Απριλίου του 1614 σε ηλικία 73 ετών, χωρίς ποτέ να καταφέρει να επιστρέψει στη γενέτειρά του και έτσι τάφηκε στην εκκλησία του Σάντο Ντομίνγκο ντε Αντίγκουο, σε οικογενειακό τάφο, όπου είχε ζωγραφίσει την «Προσκύνηση των μάγων».

Υπάρχει μια ανεπιβεβαίωτη εκδοχή ότι στην Κρήτη ήταν παντρεμένος, αλλά έφυγε για την Βενετία μόνος του, για οικονομικούς λόγους και όταν έγινε καθολικός, ο γάμος αυτός λύθηκε αυτόματα. Το 1578 απέκτησε έναν γιό, τον Χόρχε Μανουέλ, καρπό του έρωτά του με την δόνα Χερόνιμα ντε λα Κουέβας. Το ζευγάρι έμενε μαζί αλλά δεν παντρεύτηκε ποτέ. Ο Χόρχε έγινε ζωγράφος και εργάστηκε μαζί με τον πατέρα του τα τελευταία χρόνια της ζωής του. Ο Δομίνικος τον είχε αναγνωρίσει ως γιό του από την πρώτη στιγμή και τον συμπεριέλαβε στη διαθήκη του.

Νίκος Καζαντζάκης για Δομήνικο Θεοτοκόπουλο

«Γύριζα όλη μέρα στα στενά δρομάκια του Τολέδου, οσμιζόμουν θειάφι σαν να’ χε πέσει κεραυνός, σαν να’ χε διαβεί λιόντας και μύριζε θεριό ο αγέρας, τρεις και πάνω αιώνες ύστερα από το θεριό ο αγέρας, τρεις και πάνω αιώνες ύστερα από το πέρασμά του. Τι τρομάρα, τι χαρά, να περπατάς και να νιώθεις μία μεγάλη ψυχή να καταχτυπάει τα φτερά της από πάνω σου».

Η Κρήτη του έδωσε τη ζωή και τα πινέλα του, το Τολέδο έγινε η πατρίδα του. Θα τον θαυμάζουν οι αιώνες αλλά κανείς δεν θα μπορέσει να τον φτάσει.

Ορτένσιο Παραβιθίνο, ποιητής

Μαρία Σιταρίδου-Τρουλάκη

Σχετικά Άρθρα