Γιάννης Ρίτσος: 1η Μαΐου 1909

Βιβλίων Γη

Γράφει η Μαρία Σιταρίδου-Τρουλάκη

Πρωτομαγιά του 1909 γεννήθηκε ο μεγάλος ποιητής στη Μονεμβασιά. Τιμούμε τη γενέθλια μνήμη του με ένα άγνωστο ποίημά του «Η παρουσία του ανθρώπου». Πρόκειται για ένα ποίημα που ποτέ ο Γιάννης Ρίτσος δε φανέρωσε, προτιμώντας ν’ αποτελέσει κάτι μονάκριβο στα χέρια μιας οικογένειας. Της οικογένειας του επιστήθιου φίλου του ποιητή, με το όνομα Τζιανουδάκης Σταμάτης.

Βιβλίων Γη

Ποιος ήταν λοιπόν εκείνος ο τόσο σημαντικός άνθρωπος, ώστε ο κορυφαίος ποιητής μας Γιάννης Ρίτσος να του αφιερώσει ολάκερο ποίημα;

Ο Σταμάτης Τζιανουδάκης ήταν από τον Βάμο Αποκορώνου. Λάτρευε το χωριό του και δεν έπαυε ποτέ να κάνει λόγο γι’ αυτό στον φίλο του ποιητή. Ο ίδιος ήταν ένας άνθρωπος με αριστερές ιδέες, ανιδιοτελής και έντονα ανθρωπιστής, πτυχιούχος Νομικής. Όταν όμως κατατάχτηκε στον Στρατό, κρίθηκε «ανεπιθύμητος». Ήταν σεσημασμένος εξαιτίας των πολιτικών του φρονημάτων. Αναγκάστηκε λοιπόν να “υπηρετήσει” καθ’ όλη τη διάρκεια της θητείας του στη Μακρόνησο. Εκεί, στη Μακρόνησο, γνώρισε έναν άλλο εξόριστο, τον ποιητή Γιάννη Ρίτσο.

Με το Γιάννη Ρίτσο η σχέση υπήρξε βαθιά, μακροχρόνια και αδερφική λόγω της ιδιαίτερης μόρφωσης των δύο ανδρών, της ιδιαίτερης ευαισθησίας και του ανθρωπισμού τους. Αργότερα θα πήγαιναν πολύ συχνά για διακοπές στο Διακοφτό, ο Σταμάτης και η οικογένειά του και ο Γιάννης Ρίτσος με τη δική του. Η φιλία ετούτη, φιλία αδερφική, κράτησε ως το τέλος της ζωής των δύο ανδρών. Ο δρόμος της σχέσης του Γιάννη Ρίτσου και του Σταμάτη Τζιανουδάκη στρώνεται και κυλά, στίχο τον στίχο, στο ποίημα του Γιάννη Ρίτσου, γραμμένο με τον ιδιαίτερο, καλλιγραφικό προσωπικό του τρόπο:

Βιβλίων Γη
Η παρουσία του ανθρώπου

Στον Σταμάτη Τζιανουδάκη

Είτανε λόγια που ειπώθηκαν μόνο για μια φορά –
δεν τα ξανάπαμε, δεν τα ξανακούσαμε. Είταν μέρες
που ο φόβος κ’ η απόφαση είχαν το ίδιο ύψος
που ο ήλιος και το μέτωπο του ανθρώπου συναντιόνταν
στην ίδια σκέψη, στην ίδια λύπη, στην ίδια φλόγα,
την ώρα της δύσης ή της ανατολής – λίγο πριν απ’ τη νύχτα
ή λίγο πριν απ’ την αξήγητη δόξα μιας μέρας.

Το συρματόπλεγμα άρχιζε απ’ τον πρώτο πυροβολισμό
ως το τέρμα της μνήμης. Κάθε πέτρα
είχε σημάδια από αίμα. Δε μπορούσες να μετρήσεις
στα πέντε σου δάχτυλα ένα όνειρο· δεν υπήρχαν δάχτυλα
ούτε όνειρο υπήρχε.

Ο Σταμάτης
πέρασε μες από το συρματόπλεγμα
όπως περνάει ένα χλωμό λουλούδι απ’ τα μεγάλα αγκάθια·
έβγαλε ένα τσιγάρο απ’ το πακέτο του και μας το
πρόσφερε
σα να ‘βγαζε απ’ την τσέπη του ένα χαμογελαστό κλειδί και να
ξεκλείδωνε
την καλοσύνη, την ελπίδα και την άνοιξη.

Ύστερα, με την κίνηση εκείνη της αγάπης τη μικρή κι
αλάθευτη,
άναψε το τσιγάρο μας σα να ‘ναβε τη λάμπα σε μια κάμαρα με γυμνά κρεββάτια
ή ένα κερί μπροστά στα σκοτεινά εικονίσματα του Αγώνα.

Ώστε λοιπόν δεν πέθαναν τα στάχυα και τα ποιήματα;

Πίσω απ’ τη ράχη του Σταμάτη φάνηκε ένα άνοιγμα στο
συρματόπλεγμα.
Κοιτάξαμε βαθιά τα μάτια του – ξέραμε:
απ’ το μέρος που περνάει ένα δάκρυ
χωράει να περάσει όλος ο κόσμος. Κείνη τη νύχτα
καμιά σφαίρα δε μπορούσε να βρει τη θέση της καρδιάς μας.


ΙΙ
Εκεί που γονάτισε ο Σταμάτης
για ν’ ασπαστεί την άκρη της κουβέρτας ενός μάρτυρα
έμειναν δυο μεγάλα τριαντάφυλλα·
κ’ έτσι όπως έκανε το χέρι του να σκουπίσει τα μάτια του
έφυγε μες απ’ το μανίκι του ένα περιστέρι
κ’ εστάθη στο καρφί όπου κρέμονταν
η πινακίδα με τα ονόματα των προγραμμένων.

Ώστε λοιπόν δεν πέθαναν τα στάχυα και τα ποιήματα;

Επάνω στα φυλάκια ακούγονταν οι φωνές των φυλάκων:
“Αλτ, τις ει;”, “Αλτ, τις ει;” κι ακούστηκε ευδιάκριτη η
απάντηση:
“Εγώ, το φεγγάρι”, “Εγώ η Άνοιξη”. Και πέρασαν.
Μπήκαν στ’ αντίσκηνα κι άφησαν στο προσκέφαλό μας
ένα λαγήνι με νερό, ένα ψωμί, ένα γαρύφαλλο.

Μέσα στη νύχτα, μπρος στην πόρτα του αντίσκηνου
αγρυπνούσε ο Σταμάτης με το δίκωχο κάτω απ’ τη μασχάλη του –
απέραντη η σκιά του έφραζε το πέρασμα σε κάθε σκιά
μόνο στ’ αστέρια έδινε άδεια να κυκλοφορούν πάνω απ’ τον ύπνο μας.
Νερό, ψωμί, γαρύφαλλο: ο Σταμάτης,
ο αδελφός του φεγγαριού και της άνοιξης – ο αδελφός μου.

Ώστε λοιπόν δεν πέθαναν τα στάχυα και τα ποιήματα.

Αθήνα, Σεπτέμβρης 1960
Γιάννης Ρίτσος















Πηγή: ΧΑΝΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ

Μαρία Σιταρίδου-Τρουλάκη

Σχετικά Άρθρα