Περί της Εαυτού Ψυχής, Ισίδωρος Ζουργός

Βιβλίων Γη

Γράφει η Μαρία Σιταρίδου-Τρουλάκη

«Κύριε, βοήθει τον αθλοφόρο της μνήμης». Με αυτή την επίκληση του νοτάριου Σταυράκιου προς τον Θεό αρχίζει το νέο βιβλίο του Ισίδωρου Ζουργού. Έτος 1144 μΧ. Αποσυρμένος σε μία ερημική ακτή της Προποντίδας, ο Σταυράκιος επιχειρεί να καταγράψει την χρονογραφία της πολυτάραχης ζωής του σε πάπυρο, να αφήσει ένα ίχνος, πριν το «κατρακύλισμα της μνημοσύνης» λόγω γήρατος. «η μεν χειρ γράψασα κείτεται τάφω, η δε γραφή μένει εις τους αιώνας».

«Γεννήθηκα στο Δορύλαιο 1064 έτη κατόπιν…». Με χρονική απόσταση εννέα αιώνων και με τον μεγεθυντικό του φακό, ο συγγραφέας μάς προσκαλεί στο οδοιπορικό της ιστορίας του Βυζαντίου των Κομνηνών και στην περιπέτεια ζωής του Σταυράκιου Κλαδά. Τρίτο παιδί της οικογένειας, γεννιέται και μεγαλώνει σε ένα όμορφο κτήμα λίγο έξω από το Δορύλαιο (Εσκί Σεχίρ), την εποχή που απειλητικά σύννεφα κινδύνου μαζεύονται στον ουρανό της αφύλακτης Ανατολικής Αυτοκρατορίας. Μετά την ήττα των Βυζαντινών στο Ματζικέρτ το 1071, οι Σελτζούκοι λυμαίνονται τις ανατολικές επαρχίες και φτάνουν έως το κτήμα τους. Μόνοι επιζώντες από την άγρια επίθεση,τα τρία αγόρια της οικογένειας και ο έμπιστος Θωμάς, που μετά από περιπλάνηση και με κίνδυνο της ζωής τους, καταφεύγουν στην Κωνσταντινούπολη.

Έχοντας διαφορετικό χαρακτήρα, προσωπικότητα και προσανατολισμό ακολουθούν διαφορετικούς δρόμους. Ο μεγάλος αδελφός ακολουθεί στρατιωτική εκπαίδευση, ο μεσαίος στρέφεται στο μοναχισμό και ο Σταυράκιος οδηγείται στη ξακουστή Μονή Στουδίου, όπου διδάσκεται βασικές γνώσεις και την τέχνη αντιγραφής χειρογράφων, καλλιγραφία και οξυγραφία (στενογραφία) για περίπου εννέα χρόνια, τα δύο τελευταία ως δόκιμος μοναχός.

Βιβλίων Γη

Μία μέλισσα είσαι και εσύ Σταυράκιε…. Το μέλι μας είναι αυτό των γραμμάτων και όλο το μοναστήρι μας μία κυψέλη. Κι όπως όλες οι κυψέλες, να το θυμάσαι, έχει και αυτό τους κηφήνες του.

Τα μάτια μας είναι σαν την ψυχή μας, μπορεί να παραστρατήσουν, για αυτό ο κανόνας (χάρακας ευθυγράμμισης) είναι ο οδηγός μας.

Αποσπάσματα από το μυθιστόρημα

Κομβικό σημείο στη μετέπειτα εξέλιξή του υπήρξε η γνωριμία του με τον “υπέρτιμο” φιλόσοφο, αλλά και αμφιλεγόμενο Μιχαήλ Ψελλό, ο οποίος δεχόμενος τις υπηρεσίες του ως νοτάριου, τον μύησε στην αρχαιοελληνική γραμματεία και τον οδήγησε, όχι αθέλητα, εκτός μοναχισμού, σε αναμέτρηση με τον κοσμικό βίο.

Θα μάθεις να σκέφτεσαι με τον τρόπο της ταυτόχρονης ωφέλειας.

Η λογιοσύνη δεν βελτιώνει απαραίτητα και το ήθος.

Αποσπάσματα από το μυθιστόρημα

Αιτία και αφορμή για τις περιπετειώδεις περιπλανήσεις του στην Μακεδονία του 11ου αιώνα υπήρξε ένα σημείωμα (marginalium) στο περιθώριο μιας χειρόγραφης διαθήκης πού αντέγραψε: «Ο κλέφτης φεύγοντας ξέχασε το φεγγάρι στο παράθυρο». Οι εμπνευσμένοι στίχοι και ο γυναικείος γραφικός χαρακτήρας γεννούν τον έρωτα του Σταυράκιου για την άγνωστη δεσποσύνη που το έγραψε. Έκτοτε αποδύεται σε ένα αγωνιώδες ταξίδι αναζήτησής της. Διατρέχει τη Θράκη και τους εύφορους αμπελώνες της, φτάνει στο κάστρο της Ρεντίνας και καταλήγει στην Καστορία, την οποία κατέχουν οι Νορμανδοί. Εδώ, τίθεται στις υπηρεσίες του αυτοκράτορα Αλέξιου Α’ , ο οποίος ανακαταλαμβάνει την πόλη.

Βιβλίων Γη

Ο Σταυράκιος αναζητά και ανακαλύπτει το αντικείμενο του πόθου του, παντρεύεται, αλλά ως «εραστής της αειφυγίας», αναχωρεί με προορισμό τη Βέροια και συνεχίζει στα Σέρβια, και στις αλυκές του Κίτρους Πιερίας. Η οικογένειά του μεγαλώνει αποκτώντας παιδί, αλλά η έξαψη της φυγής δε λιγοστεύει. Συνεχίζουν οικογενειακώς για την Θεσσαλονίκη, απ’ όπου δια της θαλάσσιας οδού καταλήγουν στη Βασιλεύουσα. Εκεί προσφέρει τις υπηρεσίες του, ως καταξιωμένος πλέον πρωτονοτάριος στο «Ιερόν Παλάτιον». Μετά από τη μακρόχρονη παραμονή του στα ανακτορικά γραφεία και όντας σε βαθύ γήρας, αποσύρεται σε μία πρόχειρη καλύβα στην ερημιά, δίπλα στη θάλασσα, εφοδιασμένος με παπύρους άγραφους αλλά και ξυσμένους, με μπόλικο μελάνι, γραφίδες και κλεψύδρες και μετά από άπειρες αντιγραφές ξένων χειρόγραφων, επιχειρεί τη συγγραφή του δικού του βίου και της πολιτείας του.

Δεν αντιγράφω πια, και το ξέρεις, γράφω, και ίσως αυτό είναι ο κολοφώνας της τρυφερής μου εμμονής, να απεικονίζω όλη τη ζωή μου εξ αρχής, να την ονοματίζω ξανά.

Η αφήγηση του, πότε πρωτοπρόσωπη και πότε τριτοπρόσωπη (αφηγείται ο εσώτερος εαυτός του), διατρέχει ογδόντα χρόνια βυζαντινής ιστορίας, όσα είναι και τα χρόνια του. Σε αυτήν αναφέρονται σημαντικά ιστορικά γεγονότα, πολεμικές αναμετρήσεις, ενθρονίσεις αυτοκρατόρων, στρατιωτικά ανατρεπτικά κινήματα καθώς και σκληρές παραδειγματικές τιμωρίες με ακρωτηριασμούς των αντιφρονούντων. Οι δευτερεύουσες ιστορίες που αφορούν την καθημερινή ζωή των απλών ανθρώπων με τις απλές δραστηριότητές τους την ημέρα, με τη δράση επικίνδυνων κακοποιών στοιχείων τις νύχτες, την επιδραστική σχέση των λογίων και των διαπλεκόμενων με την πολιτική, των μοναχών, που μέσα στα σκιερά λιβανισμένα αντιγραφεία διαφυλάττουν και διασώζουν την αρχαία και νεότερη κλασσική και ιερή γραμματεία, όλα μαζί, ανασυνθέτουν αξιόπιστα τη ζωή και τη δράση των ηρώων στο συγκεκριμένο χρονικό πλαίσιο.

Αναφορές στους αιρετικούς Βογόμιλους, στην εκμετάλλευση των δούλων στις αλυκές του Κίτρους, στην έλλειψη της κοινωνικής πρόνοιας με αποτέλεσμα να ενισχύεται ο πιεστικός προστατευτισμός από ευεργέτες πατρικίους και φιλάνθρωπους πάτρωνες προς το μέρος των ευαίσθητων και αναγκεμένων πολιτών, είναι στοιχεία υποστηρικτικά της πλοκής και του μύθου.

Βιβλίων Γη

Ο χαρακτήρας του βασικού ήρωα ψυχογραφείται άριστα, προβάλλοντας στον αναγνώστη την προσωπική του αναζήτηση και αλήθεια, μέσα από τις πράξεις του, τις επιλογές του, τα βιώματα και τα διλήμματά του. Η ίδια αναλυτική σκιαγράφηση επιτυγχάνεται και στους δευτερεύοντες χαρακτήρες, με καταγραφή των σκέψεων τους, των μονολόγων, των διαλόγων ,αλλά και μέσα από την αφήγηση γεγονότων που καθόρισαν τις ζωές τους. Ο Ζουργός δημιουργεί χαρακτήρες τρισδιάστατους, επιτρέποντας στον αναγνώστη να «δει» τον εσωτερικό τους κόσμο, τα περίπλοκα συναισθήματά τους, τα ένστικτα και τις παρορμήσεις τους, οδηγώντας τον στην κατανόησή τους και στη συμπάθεια -σπανιότερα δε στο αντίθετο. Υπηρετεί αξιοθαύμαστα την καλή λογοτεχνία, με γλώσσα γραφής που οδηγεί τον αναγνώστη σε υπέροχες λεκτικές διαδρομές με άρωμα βυζαντινό και χρώμα ποίησης.

Νύχτωσε με τον τρόπο που σώνονται τα κεριά. Ανεπαίσθητα.

Το βράδυ, με το παράθυρο ανοιχτό και με το λυχνάρι του ουρανού να βρίσκεται ψηλά στη θέση του, την αγκάλιασε και έγραψε με τα χείλη του στο σώμα της: Τέλος και τω Θεώ δόξα.

Αποσπάσματα από το μυθιστόρημα

Συχνή είναι η παράθεση λατινικών εκφράσεων και χωρίων από πατερικά κείμενα και εκκλησιαστικούς ύμνους. Μέσα από την αφήγηση, στέλνει ερεθίσματα στο μυαλό ώστε να σκεφτεί, να αναλύσει, να αντιληφθεί πέρα από τα προφανή, να ανακαλύψει και να αναγνωρίσει την ομορφιά της ανθρώπινης ψυχής, το ανώτερο, τη θέωση, το «άκτιστο» φως. Στο ταξίδι της ανάγνωσης του βιβλίου προκύπτει συνεχώς ένα δίλημμα. «Ταχυανάγνωση» για τη λαχτάρα της έκπληξης που κρύβεται στις επόμενες σελίδες ή αργή, για την απόλαυση του λεκτικού πλούτου, της γραφής που αιχμαλωτίζει και της ιστορικής ενημέρωσης;

Προσωπικά, οδηγήθηκα στη λύση της δεύτερης ανάγνωσης και στην πεποίθηση ότι «το φεγγάρι είναι πάντα στο παράθυρο».

Μαρία Σιταρίδου-Τρουλάκη

Σχετικά Άρθρα