Ασπασία, που σημαίνει ποθητή…

Βιβλίων Γη

Γράφει η Σοφία Σιγάλα

Η Ασπασία είναι από τις γυναίκες της Ιστορίας που δεν μπόρεσε ποτέ να υπερασπιστεί ή να αφήσει οτιδήποτε πίσω της μετά τον θάνατό της. Όσες πληροφορίες υπάρχουν για εκείνη είναι από αναφορές στο όνομά της, είτε από τους κωμωδούς της εποχής που έζησε -ως αντικείμενο χλευασμού των πολιτικών αντιπάλων του Περικλή- είτε από λιγοστές ιστορικές αναφορές που τη χαρακτηρίζουν εταίρα, σε μια Αθήνα που η γυναικεία χειραφέτηση αποτελεί πράξη σχεδόν παράνομη. Σε μία κοινωνία που ήθελε το στόμα, το σώμα και το σπίτι των γυναικών κλειστά και απαραβίαστα, η Ασπασία ζούσε ανοιχτά και απέκτησε τη φήμη πως ήταν αυτάρεσκη, αλαζονική και ανήθικη. Στην πραγματικότητα, σύμφωνα με τις σύγχρονες ερμηνείες του βίου και της δράσης της στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ., πρόκειται για μια προσωπικότητα που επηρέασε τα κοινωνικά στεγανά της εποχής της και κατάφερε να συζητούν γι’ αυτή ως μια γυναίκα που έδρασε στα πολιτικά και κοινωνικά δρώμενα.

Βιβλίων Γη

Οι πληροφορίες για τον τόπο καταγωγής της και τη γενιά της, αλλά και το πώς έφτασε στην Αθήνα είναι αμφίσημες. Κάποιοι αναφέρουν πως ήταν αιχμάλωτη από τον πόλεμο στην Καρυά. Άλλη θεωρία δίνει την πληροφορία πως η Ασπασία ήταν αδελφή της γυναίκας του Μιλτιάδη που, εξορισμένος στη Μίλητο, το 460 π.Χ., παντρεύτηκε την κόρη του Αξίοχου και την έφερε μαζί με τη γυναίκα του στην Αθήνα, μετά τη λήξη του εξοστρακισμού του. Η γνωστή πάντως και πιο εμπεριστατωμένη άποψη είναι πως όντως ήταν κόρη του Αξίοχου από τη Μίλητο, ο οποίος είχε φροντίσει η κόρη του να έχει επιμελημένη μόρφωση και κατά συνέπεια να γίνει ένα σπάνιο κορίτσι για εκείνη την εποχή, που η μόρφωση ήταν ανδρικό προνόμιο. Γνώριζε χορό, μουσική, ρητορική, ιστορία -ο πατέρας της την έπαιρνε μαζί του στις φιλοσοφικές συζητήσεις που λάμβαναν χώρα στην πατρίδα της- ήταν εντυπωσιακή και όμορφη, αλλά και άριστη μαθήτρια. Η ίδια ζήτησε να επισκεφτεί την Αθήνα, αφού η πόλη θεωρείτο τότε το κέντρο της διανόησης και της φιλοσοφίας, αλλά και του πολιτισμού.

Μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα όλη η Αθήνα μιλούσε για εκείνη και η ομορφιά της, αλλά και η ευφυία της, τράβαγαν τους άντρες σαν μαγνήτης. Αυτό από μόνο του ήταν αρκετό για να προκαλέσει τη ζήλια πολλών και άρχισαν να λένε πως ήταν ανήθικη, ειδικά από τη στιγμή που δεν έδειχνε να ενδιαφέρεται για τους άγραφους κανόνες που επιβάλλονταν στις άλλες γυναίκες και αντί να κάθεται κλεισμένη όλη μέρα στο σπίτι όπως ήταν η συνήθεια κυκλοφορούσε ελεύθερα όπου ήθελε και έπιανε συζητήσεις με όποιον ήθελε.  Ήταν φανερό πως επρόκειτο να φέρει μπελάδες αλλά εκείνο που δεν μπορούσε να φανταστεί κανείς ήταν ότι αυτή η γυναίκα θα άλλαζε για πάντα τον τρόπο σκέψης όλου του δυτικού κόσμου. Το πλεονέκτημα που είχε η Ασπασία ήταν πως δεν ήταν Αθηναία πολίτης, οπότε οι κυρώσεις και οι νόμοι που αφορούσαν στη γυναίκα Αθηναία δεν είχαν κανένα αποτέλεσμα στην περίπτωσή της.

Η Ασπασία, στα 20 της χρόνια, είχε νοικιάσει ένα σπίτι στο οποίο δίδασκε φιλοσοφία. Στο σπίτι της μαζεύονταν και αρκετοί από τους επιφανείς άνδρες της Αθήνας -μάλιστα λέγεται πως ένας από τους καλύτερους και πιο συχνούς θαμώνες της ήταν και ο Σωκράτης, που πρέπει να ήταν συνομήλικός της εκείνη την εποχή. Η δράση και η «προχωρημένη» ζωή της Ασπασίας, μέσα σε μια κοινωνία αυστηρή στα ήθη και τη γυναικεία συμπεριφορά, είχε ήδη ξεσηκώσει θύελλα αντιδράσεων.

Τον 5ο αιώνα π.Χ., η Αθήνα βρίσκεται σε άνθηση. Ο Περικλής, μετά την καταστροφή της Αθήνας από τους Πέρσες, ξεκινάει ένα σχέδιο ανασυγκρότησης και ανακατασκευής της πόλης. Την εποχή που η Ασπασία βρίσκεται στην Αθήνα ο Φειδίας είναι ένας διάσημος και διακεκριμένος γλύπτης. Σε μια επιθυμία της να τον γνωρίσει από κοντά, βρίσκεται στο εργαστήριο του, όπου και γνωρίζει τον Περικλή. Ο Περικλής, γοητευμένος από την παρουσία της, αλλά και από το πνευματικό της εύρος την ερωτεύεται. και εκείνη αυτόν. Η σχέση που θα δημιουργήσει μαζί της ο πρώτος άνδρας των Αθηναίων, ο οποίος είναι ήδη παντρεμένος και πατέρας δύο αγοριών, θα προκαλέσει αντιδράσεις. Εκείνος όμως θέλει την Ασπασία στη ζωή του και θα την έχει μέχρι και το τέλος. Η Ασπασία «είχε την αρετή να αντιλαμβάνεται τα πολιτικά πράγματα», έτσι ο Περικλής στο πρόσωπό της βρήκε κι έναν πολύτιμο σύμβουλο. Ήταν η πρώτη που αγωνίστηκε για τη χειραφέτηση των γυναικών και υπέστη τις συνέπειες. Εκείνος που κάποτε είχε πει πως «η μεγαλύτερη δόξα για μία γυναίκα είναι να μιλάνε για εκείνη όσο γίνεται λιγότερο οι άντρες», μόλις γνώρισε αυτή την λαμπερή και πολυσυζητημένη γυναίκα, όπως και οι περισσότεροι άντρες της Αθήνας, την ερωτεύτηκε και ήθελε να την παντρευτεί. Οι νόμοι της πόλης, όμως, δεν επέτρεπαν τον γάμο ενός πολίτη με μία γυναίκα που ζούσε τόσο ελεύθερα όσο η Ασπασία και που δεν ήταν Αθηναία.

Βιβλίων Γη

Η Ασπασία γίνεται στόχος των πολιτικών αντιπάλων του Περικλή, αλλά και των γυναικών που βλέπουν στο πρόσωπό της όσα δεν μπορούν οι ίδιες να κερδίσουν. Η σχολή που ανοίγει για να διδάξει τα κορίτσια της Αθήνας όσα εκείνη γνώριζε, γίνεται πόλος έλξης για την ελιτίστικη τάξη των μορφωμένων και των φιλοσόφων της εποχής. Μεγάλοι θιασώτες της Ασπασίας θα είναι ο Σωκράτης και ο Πλάτωνας. Η Ασπασία είναι μια μοναδική προσωπικότητα, φωτεινή, μορφωμένη, πνευματώδης, με γνώσεις στη ρητορεία, στην αρχιτεκτονική και τη φιλοσοφία. Η αγάπη του Περικλή θα την κάνει μια γυναίκα με δύναμη και ισχύ στα πολιτικά και κοινωνικά δεδομένα της εποχής. Και εκείνη θα είναι ένας σύμβουλος πολύτιμος του μεγάλου άνδρα. Λέγεται πως πίσω από τον Επιτάφιο» που εκφώνησε ο Περικλής κρύβεται η Ασπασία, η οποία «καθοδήγησε» με τις γνώσεις και την έμπνευσή της τον πολιτικό. Η εμπλοκή της; Ασπασίας στην πολιτική ζωή είναι δεδομένη. Μάλιστα η Ασπασία κατηγορείται για την απόφαση του Περικλή να στείλει στρατό εναντίον της Σάμου και να μεροληπτήσει υπέρ της Μιλήτου. Ο Πλούταρχος γράφει πως η αποτυχία της εκστρατείας είχε σαν αποτέλεσμα να κατηγορηθεί ο Περικλής πως άκουσε την Ασπασία, που ήταν από τη Μίλητο, και να καταστραφεί το μεγάλο εκστρατευτικό σώμα που έστειλε η Αθήνα εκεί.

Το 432 π.Χ. την παρέπεμψαν σε δίκη για ασέβεια και αθεΐα, αφού δεν μπορούσαν να την οδηγήσουν σε δίκη για όλα όσα της καταλόγιζαν. Όμως, οι δικαστές της Ηλιαίας την αθώωσαν χάρη στη συγκινητική υπεράσπιση του Περικλή.

Το 429 π.Χ., στον μεγάλο λοιμό της Αθήνας, ο Περικλής χάνει την αδελφή του και τους δύο γιούς του από τον γάμο του. Πέφτει σε βαριά κατάθλιψη και λίγο αργότερα αφήνει την τελευταία του πνοή. Έχει όμως ήδη άλλον έναν γιο με την Ασπασία, τον Περικλή. Αν και με τον ισχύοντα νόμο, ο γιος του δεν έχει δικαιώματα, αφού είναι γιος εκτός γάμου και με μια γυναίκα που δεν είναι Αθηναία, για χάρη του, οι Αθηναίοι αλλάζουν τον νόμο που αφορά τις προϋποθέσεις για να ενταχθεί κάποιος στην κοινωνία της Αθήνας ως πολίτης της. Ο γιος του, λοιπόν, αποκτά πλήρη δικαιώματα και την περιουσία του πατέρα του. Η Ασπασία μένει μόνη, έρμαιο όσων αντιτάχθηκαν με τη ζωή και τις απόψεις της. Παντρεύεται τον Λυσικλή, Αθηναίο στρατηγό, αποκτά μαζί του άλλον έναν γιο, αλλά δεν υπάρχουν περισσότερα στοιχεία για τη ζωή και τον θάνατό της. Το σίγουρο είναι πως οι πολιτικές επιτυχίες του Λυσικλή οφείλονται στην Ασπασία, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Αισχίνη.

Βιβλίων Γη
Ο Σωκράτης και η Ασπασία συνομιλούν. Έργο των αρχών του 19ου αιώνα.

Οι σχέσεις του Σωκράτη με την Ασπασία είναι πάντα στενές, μάλιστα, υπάρχει η θεωρία πως το δόγμα της «Διοτίμας», που βρίσκεται στην καρδιά της Δυτικής φιλοσοφικής παράδοσης αλλά και στην καρδιά της βιοθεωρίας του Σωκράτη, που κάποια στιγμή αποφάσισε στη ζωή του να αφήσει τα περιττά υλικά πράγματα και να ζήσει απλά και φτωχικά αναζητώντας μόνο τις απολαύσεις του πνεύματος και της φιλοσοφίας, δεν ήταν άλλο από τη φιλοσοφική θεώρηση της Ασπασίας. Ο Σωκράτης ήταν στενός φίλος της Ασπασίας και ήταν πάντα παρών στις συζητήσεις και της φιλοσοφικές αναζητήσεις της στη σχολή που είχε δημιουργήσει. Ο ίδιος έγινε φιλόσοφος μετά τα 30 του χρόνια. Οι εικασίες σε σχέση με αυτήν την προοπτική δεν μπορεί παρά να έχουν κάποια υπόσταση, αν σκεφτεί κάποιος πως ό, τι εικάζεται κρύβει μια αλήθεια.

Για τους ιστορικούς η Ασπασία ήταν, όπως επέμενε και ο Αριστοτέλης, απλά μία εταίρα που το μόνο αξιόλογο χαρακτηριστικό της ήταν ότι ήταν ερωμένη του Περικλή και η περίφημη σχολή της στην οποία σύχναζαν όλοι οι μεγαλοι φιλόσοφοι μετατράπηκε σε μία σχολή εκπαίδευσης εταίρων. Η Ασπασία έχει πια κωδικοποιηθεί ως ανήθικη πόρνη που παρασέρνει τους άντρες από την ηθική, τις «αρρενωπές» ενασχολήσεις με τη φιλοσοφία και τα γράμματα αλλά και από την ανώτερη συντροφικότητα των άλλων αντρών. Ακόμα και στη σύγχρονη εποχή οι ιστορικοί αρνούνται να αναγνωρίσουν το έργο της γιατί δεν έχουν διασωθεί κείμενά της και όλα όσα ξέρουμε για εκείνη προέρχονται από δευτερογενείς πηγές. Βέβαια, από πηγές δεύτερες γνωρίζουμε και για τους άνδρες εκείνης της εποχής.

Αν και η Ασπασία είχε καθοριστική επίδραση στην πνευματική ζωή της κλασικής Αθήνας οι άνθρωποι αρνήθηκαν να την αναγνωρίσουν επειδή ήταν γυναίκα. «Η σιωπή είναι αρετή για τη γυναίκα αν και δεν ισχύει το ίδιο για τον άντρα» έγραψε στα «Πολιτικά» ο  Αριστοτέλης και δεν ανέφερε ούτε την Ασπασία αλλά ούτε και καμία άλλη γυναίκα στα κείμενά του. Η Ασπασία, πάντως, ήταν εκείνη που κατά τη διάρκεια του «Χρυσού αιώνα του Περικλή», κατάφερε να εμφυσήσει κάποιες ιδέες και να δώσει μια πιο ελεύθερη πνοή στον περίκλειστο και αυστηρό κόσμο των γυναικών, και να θεωρείται μια πνευματική προσωπικότητα που έλαμψε και καθόρισε με τον τρόπο της, τον 5ο αιώνα π.Χ., την Αθήνα. Εμφανίστηκε επί ίσοις όροις σε μια ανδροκρατούμενη κοινωνία και ακόμα λάμπει η προσωπικότητά της  και κατάφερε να μνημονεύεται από τα λαμπρότερα μυαλά σε μία εποχή που οι γυναίκες ήταν απλά «γεννήτορες πολεμιστών».

Σχετικά Άρθρα

Ο ιστότοπος προστατεύεται!