Τα Σκιαδικά: Από τα σιφνέικα ψαθάκια στο πανεπιστημιακό άσυλο…

Βιβλίων Γη

Γράφει η Μαρία Σιταρίδου Τρουλάκη

Τα σκιάδια, ήταν τα ψάθινα καπέλα που κατασκεύαζαν και φορούσαν οι Σιφναίοι. Μια από τις μεγαλύτερες συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας, που εξελίχθηκε σε εκπαιδευτικό συλλαλητήριο και καταγράφεται την περίοδο του Όθωνα, πήρε το όνομά της από τα σκιάδια. Τα Σκιαδικά έμελλε να είναι η πρώτη αναφορά στο πανεπιστημιακό άσυλο. Η ιστορία της ξεκινάει από ένα άλλο γεγονός που απασχολούσε αρκετούς από τους Αθηναίους στην απαρχή του νεοσύστατου κράτους. Η συνταγματική μοναρχία έδειχνε το πρόσωπό της για άλλη μια φορά, καθώς και την επισφαλή πολιτική και κοινωνική κατάσταση της Ελλάδας.

Βιβλίων Γη

Μπορεί από το 1844 να ψηφίστηκε το πρώτο σύνταγμα της χώρας και να προέκυψε ως πολίτευμα η συνταγματική μοναρχία που επέτρεπε τη λειτουργία κομμάτων, όμως, όσες εκλογικές αναμετρήσεις διενεργήθηκαν, ήταν προϊόντα των ανακτορικών παρεμβάσεων. Ο λαός βλέποντας την καθοδήγηση της Αμαλίας και των περί τον Όθωνα πολιτευτών στις πολιτικές αποφάσεις, αποζητούσε ελεύθερες εκλογές με το σύνθημα: «Αν γίνουν εις τον τόπον ελεύθερ’ εκλογαί, θα λείψουν και οι δέκα του Φαραώ πληγαί».

Μέσα στο γενικευμένο κλίμα δυσαρέσκειας που υπήρχε δημιουργήθηκε μία εταιρεία αντιοθωνική στην οποία προσχώρησαν 17 βουλευτές, 150 φοιτητές και μαθητές, 8 αξιωματικοί, 4 ιερείς, ένας επίσκοπος, ο Μαντινείας και τρεις δημοσιογράφοι του αντιπολιτευόμενου τύπου. Στις 25 Μαρτίου του 1859, στην Αθήνα και κατά τη διάρκεια της εθνικής εορτής, η εταιρεία κάνει την παρθενική της εμφάνιση γεμίζοντας όλους τους δρόμους της Αθήνας, κεντρικούς και μη, με προκηρύξεις. Συγχρόνως, καταφθάνουν στα σπίτια επωνύμων Αθηναίων ταχυδρομικοί φάκελοι που περιέχουν προκήρυξη με την υπογραφή, «η άγνωστος, αλλά πανίσχυρος λαϊκή θέληση».

Μετά από ενάμιση μήνα, στις 10 και 11 Μαΐου του 1859 συνέβησαν τα γεγονότα που έμειναν στην ιστορία με το όνομα «Σκιαδικά». Τα γεγονότα αυτά προέκυψαν αιφνιδιαστικά και όχι προμελετημένα.

Τον Μάιον του 1859 η νεολαία των Αθηνών, εξαφθείσα τυχαίως εκ της υποθέσεως των σκιαδίων, απέδειξε χαρακτήρα λαμπρόν.

Επαμεινώνδας Δεληγιώργης

Ποια ήταν όμως η υπόθεση των σκιαδίων;

Ο τότε υπουργός των εξωτερικών Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής υποστήριζε ανεπίσημα ότι οι εύποροι πολίτες έπρεπε να καταναλώνουν ελληνικά προϊόντα, προκειμένου να ενισχυθεί η εγχώρια παραγωγή. Την άποψή του συμμεριζόταν και ο γιος του Κλέων, ο οποίος έπεισε τους συμμαθητές του να φορούν καπέλα από ψάθα Σίφνου, στολισμένα με γαλανόλευκες κορδέλες όταν έβγαιναν για τον κυριακάτικο περίπατό τους στο Πεδίο του Άρεως. Τα σκιάδια έγιναν αμέσως «της μόδας» και «σήμα κατατεθέν» των προοδευτικών νεαρών της Αθήνας, σε αντίθεση με τους καθεστωτικούς νεαρούς που φορούσαν ψηλά λευκά καπέλα.

Την Κυριακή, 10 Μαΐου 1859, πολλοί φοιτητές και μαθητές βγήκαν περίπατο φορώντας Σιφνέικα ψάθινα σκιάδια. Το έμαθαν οι έμποροι που έκαναν εισαγωγή καπέλων από το εξωτερικό και, φοβούμενοι ότι θα έχαναν την πελατεία τους, έστειλαν στο Πεδίο του Άρεως τους υπαλλήλους τους, που φορούσαν αστεία κουρελιασμένα ψαθάκια για να περιγελάσουν τους νεαρούς.

Αμέσως ξεκίνησαν τα επεισόδια και οι συμπλοκές. Ειδοποιήθηκε η αστυνομία η οποία στράφηκε κατά των φοιτητών και των μαθητών και συνέλαβε τρεις μαθητές Γυμνασίου, θεωρώντας τους πρωταίτιους των συμπλοκών. Οι νεαροί υποχώρησαν στην περιοχή των σημερινών Εξαρχείων και πήγαν στο αστυνομικό τμήμα της περιοχής ζητώντας την αποφυλάκιση των μαθητών.

Ο αστυνομικός διευθυντής αρνήθηκε να ικανοποιήσει το αίτημά τους, με αποτέλεσμα να ξεσπάσουν γενικευμένα επεισόδια. Οι νεαροί αντιστάθηκαν οχυρωμένοι σε παντοπωλείο της περιοχής πετώντας καθίσματα και στάμνες κατά των αστυνομικών. Συνέχισαν ομαδικά να πορεύονται προς την οδό Ερμού όπου βρισκόταν το καφενείο «Η ωραία Ελλάς» και εκεί αναμείχθηκαν με το πλήθος των πολιτών που είχε συγκεντρωθεί. Όλοι μαζί νεολαίοι και πολίτες συνέχισαν την πορεία τους μέχρι τα ανάκτορα όπου έκαναν διαδήλωση ζητώντας την απελευθέρωση των τριών συλληφθέντων νεαρών και την παύση του αστυνομικού διευθυντή. Οι ταραχές συνεχίστηκαν μέχρι τα μεσάνυχτα, με λόχους του πεζικού του ιππικού και της Χωροφυλακής να επιτίθενται στο πλήθος, να το απομακρύνουν και τέλος να επιβάλουν την τάξη.

Την επομένη, 11η Μαΐου, χιλιάδες μαθητές, φοιτητές και πολίτες όλων των κοινωνικών τάξεων συγκεντρώθηκαν αυτή τη φορά στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου. Κάποιες πηγές ανέφεραν ότι ο αριθμός των συγκεντρωμένων πλησίαζε τις 4.000, κάποιες άλλες μιλούσαν για 10.000 οι κυβερνητικές εφημερίδες υποστήριζαν ότι δεν ήταν μεγαλύτερος από λίγες εκατοντάδες.

Βιβλίων Γη
Πρωτοσέλιδο από εφημερίδα της εποχής, Μια από τις προκηρύξεις των φοιτητών

Οι διαδηλωτές ξεκινώντας από τα Προπύλαια κατέληξαν μπροστά στο Υπουργείο Εσωτερικών. Η αντιπροσωπεία τους εκεί απαίτησε την παύση του αστυνομικού διευθυντή Αθηνών, ο οποίος ήταν υπεύθυνος για την επίθεση που δέχτηκαν οι μαθητές και οι φοιτητές από τις αστυνομικές δυνάμεις την προηγούμενη μέρα. Η απάντηση που πήραν ήταν ότι το θέμα τους θα εξεταστεί, πράγμα που δεν τους ικανοποίησε και συνέχισαν ζητώντας ακρόαση από τον βασιλιά Όθωνα. Εκείνος όμως αρνήθηκε να δει την αντιπροσωπεία προβάλλοντας διάφορες δικαιολογίες.

Ο λαός αυτός είναι αδελφός μας και ημείς είμεθα τέκνα αυτού.

εφημεριδα αθηνα

Τα πνεύματα οξύνθηκαν και ο κόσμος επέστρεψε στο Πανεπιστήμιο. Εκεί ο πρύτανης προσπάθησε να πείσει τους φοιτητές να διαχωρίσουν την θέση τους από τους απλούς πολίτες, αυτοί όμως του απάντησαν: «ο λαός αυτός είναι αδελφός μας και ημείς είμεθα τέκνα αυτού».

Τα πνεύματα άρχισαν πάλι να οξύνονται και έτσι ο φρούραρχος Αθηνών Μιχαήλ Σούτσος με μεγάλη στρατιωτική δύναμη διέλυσε το πλήθος εισβάλλοντας στο χώρο του Πανεπιστημίου, με αποτέλεσμα να υπάρξουν πολλοί τραυματίες και να συλληφθούν 38 φοιτητές και μαθητές. Ο Υπουργός Παιδείας θεώρησε φρόνιμο και για να κατευνάσει τα πνεύματα , να διακοπούν τα μαθήματα και το Πανεπιστήμιο να φυλάσσεται από στρατιωτική φρουρά. Η αντιπολίτευση αντέδρασε και αποδοκίμασε την απόφαση αυτή, κατηγορώντας τους υπεύθυνους για την έφοδο του στρατού «κατά του ασύλου των επιστημών», θεωρώντας ότι το Πανεπιστήμιο, ως «ναός του πνεύματος», πρέπει να απολαμβάνει το προνόμιο του απαραβίαστου για όλους. Αυτή ήταν μία από τις πρώτες αναφορές για το πανεπιστημιακό άσυλο στην χώρα.

Βιβλίων Γη

Η εγκατάσταση στρατιωτικής φρουράς μέσα στο πανεπιστήμιο προκάλεσε τη δυσφορία και των πανεπιστημιακών αρχών, όμως η Σύγκλητος υποχρεώθηκε να πειθαρχήσει στην υπουργική απόφαση, διαθέτοντας καταλύματα του ιδρύματος σε 30 στρατιώτες. Η στρατιωτική φρουρά έμεινε στο Πανεπιστήμιο για περίπου τέσσερις ημέρες. Κάτω από την πίεση της νεολαίας και των γεγονότων, η κυβέρνηση του Μιαούλη απομάκρυνε τον διευθυντή της Αστυνομίας και αντικατέστησε τους Υπουργούς Εσωτερικών και Παιδείας, καταλογίζοντάς τους ευθύνες για τους λάθος χειρισμούς τους στα γεγονότα.

Οι φοιτητικές και μαθητικές αυτές εκδηλώσεις θεωρούνται από τους περισσότερους ιστορικούς του 19ου αιώνα ως το «βάπτισμα του πυρός» της ελληνικής δημοκρατικής νεολαίας στον αγώνα της διεκδίκησης των συνταγματικών ελευθεριών της χώρας μας. Το Πανεπιστήμιο, όντας πρωτοστάτης της διαμαρτυρίας, εκπλήρωσε την προφητική ρήση του Γέρου του Μοριά, ο οποίος όταν χτιζόταν είπε: «το σπίτι αυτό θα φάει το σπίτι εκείνο», εννοώντας το Παλάτι. Ακολούθησαν κι άλλες νεανικές κινητοποιήσεις που οδήγησαν τελικά, τον Οκτώβριο του 1862 στην έξωση του Όθωνα.

Μαρία Σιταρίδου-Τρουλάκη

Σχετικά Άρθρα