Βαλς: Ο «σκανδαλιστικός» χορός που λάτρεψαν οι Ευρωπαίοι ευγενείς.

Βιβλίων Γη

Γράφει η Μαρία Σιταρίδου-Τρουλάκη

Στις 11 Μαΐου του 1812, το βαλς κάνει την εμφάνισή του στις μεγάλες αίθουσες χορού της Μεγάλης Βρετανίας. Οι Άγγλοι στην αρχή αιφνιδιάζονται και χαρακτηρίζουν τον νέο χορό «αηδιαστικό και ανήθικο». Το βαλς, του οποίου η ονομασία προέρχεται από τη γερμανική λέξη «waltz», απόγονο της λατινικής λέξης volvere, που σημαίνει στροβιλισμός, είναι μετεξέλιξη των φολκλορικών χορών της αγροτικής Βαυαρίας…

Βιβλίων Γη

Στα μέσα του 18ου αιώνα, οι αγρότες άρχισαν να χορεύουν βαλς στη Βοημία, την Αυστρία και τη Βαυαρία, ενώ την ίδια εποχή οι ευγενείς χόρευαν menuet (μικρά σύντομα βήματα) στις μεγάλες αίθουσες χορού. Ο χορός των αγροτών όμως, ήταν πολύ πιο ζωηρός και διασκεδαστικός, με αποτέλεσμα οι ευγενείς να προσέρχονται στις συναθροίσεις της κατώτερης τάξης μόνο και μόνο για να τον απολαύσουν.

Το 1812 άρχισε δειλά-δειλά να μπαίνει στα σαλόνια χορού της Αγγλίας. Ήταν ο πρώτος χορός που τα χέρια του καβαλιέρου αγκάλιαζαν τη μέση της ντάμας και τα πρόσωπα βρίσκονταν σε κοντινή απόσταση. Η ντάμα τον κρατούσε με το ένα χέρι, ενώ με το άλλο κρατούσε την άκρη του φορέματος. Στην Αγγλία εκείνης της εποχής ο χορός θεωρήθηκε άσεμνος και τολμηρά επαναστατικός, καθώς οι γυναίκες με τους άντρες σπάνια έρχονταν σε επαφή μεταξύ τους, ενώ το βαλς απαιτούσε σωματική και οπτική επαφή μεταξύ ανδρών και γυναικών σε δημόσιους χώρους. Λέγεται μάλιστα, πως η βασίλισσα Βικτώρια επιθυμούσε πολύ να χορέψει βαλς, αλλά δεν της το επέτρεπαν έως ότου παντρευτεί, καθώς θεωρούνταν σκανδαλώδης χορός για μια ανύπαντρη κοπέλα και μάλιστα γαλαζοαίματη.

Χαρακτηριστικά, όπως ανέφεραν γερμανικά βιβλία του 18ου αιώνα, «το βαλς είναι η απόδειξη της αδυναμίας του σώματος και του μυαλού της γενιάς μας». Το βαλς για χρόνια είχε συνδεθεί με άσεμνες συμπεριφορές, λόγω της στενής επαφής των χορευτών. Ο Γάλλος φιλόσοφος Μονταίν είχε αναφέρει, πως το 1580 είχε δει στο Άουγκσμπουργκ της Γερμανίας έναν χορό που τα ζευγάρια ακουμπούσαν τα πρόσωπά τους…

Βιβλίων Γη

Ο χορός γινόταν σε μουσική υπόκρουση μελωδίας 3/4 και τα ζευγάρια περιστρεφόντουσαν συνεχόμενα γύρω από την πίστα. Ωστόσο, δεν ήταν η περιστροφή που έδωσε τη φήμη στο βαλς, ήταν η θέση που έπαιρναν οι χορευτές, μια «κλειστή» χορευτική στάση, πρόσωπο με πρόσωπο. Ενώ αυτό φαίνεται αρκετά αθώο σήμερα, τότε τρόμαξε πολλούς «σωστούς» λαούς, όπως η μυθιστοριογράφος Sophie von La Roche, η οποία το περιέγραψε ως τον «ξεδιάντροπο, απρεπή στροβιλισμό-χορό των Γερμανών». Σκανδαλώδες ή όχι, το βαλς έγινε εξαιρετικά δημοφιλές, εξαπλώθηκε από τη Γερμανία στις αίθουσες χορού του Παρισιού καθώς επέστρεφαν οι στρατιώτες από τους Ναπολεόντειους πολέμους. Μέχρι τα μέσα του 18ου αιώνα, είχε εξαπλωθεί και στην Αγγλία παρά την κακή φήμη του. Ένα λήμμα στο αγγλικό λεξικό της Οξφόρδης του 1825 περιέγραφε το βαλς ως «ταραχώδες και απρεπές».

Η κοινωνία και τα ήθη άλλαζαν σιγά-σιγά και γρήγορα το βαλς έγινε ένας πολύ αγαπητός χορός που εξαπλώθηκε παντού. Είναι ο μόνος από τους παλιούς ευρωπαϊκούς χορούς που επέζησε μετά την επανάσταση της τζαζ. Αναπτύχθηκαν κυρίως δύο είδη βαλς, το βιεννέζικο με γρήγορες κυκλικές κινήσεις, και το μοντέρνο με απλά βήματα. Με την πάροδο του χρόνου, όλες οι αρχικές αντιρρήσεις για αυτόν τον χορό ατόνησαν και έτσι το βαλς είχε μια συναρπαστική και πολυποίκιλτη εξέλιξη, για να καταλήξει σήμερα στις δύο κατηγορίες που είναι οι πιο δημοφιλείς. Είναι χορός που αναπτύσσει ιδιαίτερα την ισορροπία, μέσα από το ύψος και το βάθος και τις συνεχείς και απαλές αριστερές και δεξιές στροφές. Ένα ακόμα χαρακτηριστικό του είναι η πλαϊνή κάμψη του σώματος.

Σήμερα το βαλς θεωρείται ένας νοσταλγικός, εκλεπτυσμένος κοινωνικός χορός. Ο Γιόχαν Στράους ήταν από τους πρώτους βαλς συνθέτες και αποκαλείται «ο πατέρας του βιεννέζικου βαλς». Ο γιος του τον ξεπέρασε σε φήμη και συνέθεσε μια σειρά βαλς μουσικών που του προσέδωσαν τον τίτλο «βασιλιάς του βαλς».

Η σύνθεση που λίγο πολύ όλοι έχουμε σιγοψιθυρίσει και πιθανότατα χορέψει σε κάποια κοινωνική εκδήλωση είναι η: «πάνω στον όμορφο γαλάζιο Δούναβη». Λίγοι όμως γνωρίζουν ότι ένας Έλληνας έπαιξε ρόλο στην «επιτυχία» του. Το 1866 Στράους δέχεται μία πρόσκληση από την Ένωση Χορωδιών Ανδρών της Βιέννης να παραστεί και να συμμετάσχει στην καθιερωμένη θερινή μουσική εκδήλωσή της, με ένα δικό του χορωδιακό έργο. Τον θεσμό αυτό έχει ιδρύσει ένας Έλληνας της Βιέννης, ο Νικόλαος Δούμπας, ο οποίος είναι φίλος του και ο Στράους δεν μπορεί να του αρνηθεί.

Βιβλίων Γη
Johann Strauss

το 1866 η Αυστρία ηττάται από την Πρωσία στον πόλεμο των επτά εβδομάδων. Η ήττα και ταυτόχρονα μια σαρωτική επιδημία χολέρας, ρίχνουν το ηθικό των Αυστριακών στα τάρταρα… Επόμενο ήταν να μην πραγματοποιηθούν μουσικές εκδηλώσεις εκείνη τη χρονιά της ήττας. Ο συνθέτης θέλει να δημιουργήσει κάτι αισιόδοξο, δυνατό και επιβλητικό για να ανεβάσει το ηθικό των συμπατριωτών του. Η μελωδία του είναι ένα βαλς, που ο Στράους έχει επιλέξει να «ντύσει» με λόγια εμπνευσμένα από ένα ποίημα του σπουδαίου Ούγγρου λογοτέχνη Karl Isidor Beck, όπου στο ημιστίχιο κάθε στροφής επαναλαμβάνεται η φράση «στον όμορφο γαλάζιο Δούναβη». Αλλά φαίνεται πως ο Στράους, πνιγμένος στις διαρκείς υποχρεώσεις, έχει πιάσει… δουλειά λίγες μόνο μέρες πριν την αποστολή της μελωδίας του στην Ένωση των Χορωδιών. Για την ακρίβεια, η πρόχειρη παρτιτούρα και οι ελαφρώς μουτζουρωμένοι στίχοι που στέλνει συνοδεύονται από ένα σημείωμά του, με το οποίο ζητεί συγγνώμη για την… τσαπατσουλιά και δικαιολογείται πως δεν τον έπαιρνε ο χρόνος για επιμελέστερη δουλειά. Όσο για τους στίχους, η αναφορά «στον όμορφο γαλάζιο Δούναβη» ακούγεται κάπως εξωπραγματική για την Αυστρία, καθώς σ΄ εκείνο το κομμάτι της διαδρομής του το ποτάμι μόνο γαλάζιο και όμορφο δεν είναι…

Έτσι, ένα μέλος της χορωδίας αναλαμβάνει να προσθέσει στους στίχους και ολίγον «πνεύμα» σατιρίζοντας τη δεινή οικονομική κατάσταση του τόπου μετά την ντροπιαστική έκβαση του πολέμου. Η ανταπόκριση του κοινού στο χορωδιακό αυτό έργο του Στράους είναι από χλιαρή έως αδιάφορη.

«Ως το καλοκαίρι, θα το έχω κάνει ύμνο!»

Οι θεατές μισούν τα λόγια, ζητώντας ένα και μόνο «encore». «Ο διάολος πήρε και σήκωσε τη σύνθεσή μου…» δηλώνει αμέσως μετά ο Στράους και αποφασίζει να ξαναδουλέψει το έργο του. Αυτή τη φορά, με επιμέλεια, προσοχή και κυρίως, χωρίς στίχους. Απογοητευμένος και ταπεινωμένος από τη χλιαρή ανταπόκριση του Δούναβή του στο βιενέζικο κοινό, ο Στράους καταφεύγει στο εξοχικό του φίλου του, Νικόλαου Δούμπα, στο Tattendorf της Κάτω Αυστρίας.

«Ως το καλοκαίρι, θα το έχω κάνει ύμνο!» αναφωνεί αποφασιστικά. Είναι Μάρτιος, λίγες μόνο μέρες μετά την αποτυχία στην εκδήλωση της Ένωσης Χορωδιών. Ο Στράους πέφτει με τα μούτρα στη δουλειά και σε λιγότερο από μήνα συνθέτει τον γαλάζιο του Δούναβη σε όλο το εύρος της επιβλητικότητάς του. Αλλά αυτή τη φορά μόνο για ορχήστρα. Από την αρχική εκδοχή της σύνθεσης κρατά μόνον τον τίτλο: «Πάνω στον όμορφο γαλάζιο Δούναβη». Στην ορχηστρική του βερσιόν το έργο παρουσιάζεται το καλοκαίρι του ίδιου χρόνου στην Παγκόσμια Έκθεση του Παρισιού, με θέμα «Επιστήμη και Τέχνη».

Η επιτυχία δεν περιγράφεται με λόγια. Βέβαια, και ο Δούμπας έχει βάλει το χεράκι του… Με την επιρροή του στους κύκλους του εμπορίου και της τέχνης, πετυχαίνει να ενταχθεί την τελευταία στιγμή η παρουσίαση του Δούναβη στο πρόγραμμα της έκθεσης. Με μία δυνατή ώθηση από δημοσίευμα της «Figaro» στρέφει στη σύνθεση του Στράους την προσοχή ντόπιων και ξένων επισκεπτών της έκθεσης. Ο όμορφος γαλάζιος Δούναβης εκτοξεύεται… Στην κορυφή της παρτιτούρας του, ο Στράους σημειώνει με καλλιγραφικά γράμματα: «Dem Präsidenten, Herrn Nikolaos Doumpas, gewidmet» – «Αφιερωμένο στον Πρόεδρο, κύριο Νικόλαο Δούμπα».

Νικόλαος Δούμπας

Βιβλίων Γη
Νικόλαος Δούμπας

Ο Δούμπας είναι ο μαικήνας της Βιέννης. Αίμα ελληνικό, δευτερότοκος γιος του Κοζανίτη Στέργιου Δούμπα, ο οποίος το 1794, εξαιτίας των τουρκαλβανικών διωγμών κατέφυγε πρώτα στις Σέρρες κι έπειτα, ακολουθώντας τα μεγάλα καραβάνια των βλαχόφωνων της Ηπείρου, της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας, κατέληξε το 1815 στη Βιέννη της τότε Αυστροουγγαρίας για να εργαστεί στην εμπορική επιχείρηση του κατοπινού πεθερού του, Μιχαήλ Κούρτη. Στη Βιέννη γεννιέται το 1830 ο Νικόλαος και από τότε που καταλαβαίνει τον εαυτό του, παρά την πλούσια επιχειρηματική δραστηριότητά του, ορκίζεται… υποταγή στις τέχνες, έχοντας ο ίδιος επιλέξει για χόμπι τη ζωγραφική και τη μουσική. Κάποιοι θα πουν ότι εργάζεται για τις τέχνες, πλουτίζει για τις τέχνες και εντέλει ζει για τις τέχνες. Η διαδρομή του ως πολύτιμου χορηγού είναι ταυτόσημη με του Γεωργίου Σίνα. Ο Δούμπας, πάντως, δεν παραλείπει να δηλώνει περήφανος για την καταγωγή του. Στην είσοδο της πολυτελούς κατοικίας του στην περιφερειακή λεωφόρο της Βιέννης καλωσορίζει τους διάσημους καλεσμένους του, λάβαρο όπου αναγράφεται η ελληνική λέξη «ΧΑΙΡΕ».

Ενάμιση αιώνα μετά, το βαλς που αφιερώθηκε στον Έλληνα ευεργέτη είναι πλέον ο ανεπίσημος εθνικός ύμνος της Αυστρίας, ενώ με αυτό εύχονται «καλή χρονιά» στα εκατομμύρια των θεατών και τηλεθεατών της καθιερωμένης πρωτοχρονιάτικης συναυλίας τους οι μουσικοί της περίφημης Φιλαρμονικής της Βιέννης.

Μαρία Σιταρίδου-Τρουλάκη

Σχετικά Άρθρα