Τιντορέτο: Ο μικρός βαφέας υφασμάτων που έγινε ένας από τους πιο διάσημους ζωγράφους…

Βιβλίων Γη

Γράφει η Μαρία Σιταρίδου-Τρουλάκη

Στις 31 Μαΐου του 1594 πεθαίνει ο Τιντορέττο, πραγματικό όνομα Γιάκοπο Ρομπούστι ή Γιάκοπο Κομίν. Ήταν σημαντικός ζωγράφος της Βενετικής Σχολής, ο οποίος έζησε και δημιούργησε στη Βενετία του 16ου αιώνα.

10 πράγματα που πρέπει να γνωρίζουμε για τον διάσημο ζωγράφο

1. Όπως όλοι οι καλλιτέχνες, ο Tintoretto επηρεάστηκε πολύ από την ανατροφή του. Γεννήθηκε στη Βενετία το 1518 και μεγάλωσε με τα είκοσι μικρότερα αδέρφια του! Ο πατέρας του ήταν βαφέας υφασμάτων στο επάγγελμα, πράγμα που σημαίνει ότι ο γιος του ήρθε από πολύ νωρίς σε επαφή με μία μεγάλη ποικιλία χρωστικών στο εργαστήριό του. Η επίδραση αυτής της εμπειρίας είναι εμφανής στους πίνακές του, οι οποίοι είναι συχνά χρωματισμένοι με πλούσια χρώματα. Εξάλλου, η ιταλική λέξη «tintore», που σημαίνει «βαφέας- βαφή», ευθύνεται για το παρωνύμιό του, Tintoretto. Με τον ίδιο τρόπο εμπνεύστηκε και από το περιβάλλον της Βενετίας, της γενέθλιας πόλης, την οποία δεν εγκατέλειψε ποτέ. Η πόλη, με τους δρόμους, τα ψηλά κτίρια και τα κρυφά περάσματα απεικονίζεται με τη χρήση του «chiaroscuro», την αντίθεση δηλαδή φωτός και σκιάς.

Βιβλίων Γη
Ιούδας και Θάμαρ, 1555, Μαδρίτη, Μουσείο του Πράδο

2. Ο Tintoretto έδειξε τα καλλιτεχνικά του ταλέντα από πολύ νωρίς. Μαθήτευσε στο περίφημο στούντιο του άλλου κορυφαίου καλλιτέχνη της Βενετίας, του Τισιάνο, ο οποίος αντιλήφθηκε έγκαιρα το ταλέντο του νεαρού και τον έδιωξε από το εργαστήριο, φοβούμενος τον ανταγωνισμό. Λέγεται ότι ο Τιτσιάνο χρησιμοποίησε διάφορους τρόπους για να εμποδίσει τον νεαρό να εξελιχθεί σε σοβαρό αντίπαλο. Ωστόσο, οι προφυλάξεις του δεν ωφελούσαν, καθώς ο Τιντορέτο άρχισε να μελετά μόνος του τα έργα των μεγάλων Ιταλών καλλιτεχνών. Εξέτασε σχολαστικά τα σώματα του Μιχαήλ Άγγελου και απέκτησε φήμη εκκεντρικού εξαιτίας του πάθους του για την «προοπτική». Για να την επιτύχει, έφτιαχνε μακέτες των σκηνών που ήθελε να ζωγραφίσει: Έστηνε ολόκληρο σκηνικό με κέρινα ομοιώματα που τα χρησιμοποιούσε ως μοντέλα για τους πίνακές του, φωτίζοντας και κοιτάζοντάς τα από διάφορες γωνίες για να δοκιμάσει τις φωτοσκιάσεις. Συχνά γινόταν στόχος επικρίσεων για τις «περίεργες» τεχνικές του και για την επιθετικότητα με την οποία προωθούσε τη δουλειά του, ενώ κάποιοι υποτιμούσαν τη ζωγραφική του, θεωρώντας άτεχνες τις αδρές πινελιές και τη μικρή σημασία που έδινε στις λεπτομέρειες. Η τόλμη του, ωστόσο, κέρδιζε στο τέλος τις εντυπώσεις. Άσκησε το επάγγελμα δίπλα σε μερικούς από τους πιο επιτυχημένους ζωγράφους νωπογραφιών της Βενετίας. Παρόλο που είχε αποκλειστεί από την καλλιτεχνική ελίτ, αναγνώριζε τα ταλέντα τους, στοχεύοντας να δημιουργήσει έργα που συνδύαζαν «το σχέδιο του Μιχαήλ Άγγελου και το χρώμα του Τιτσιάνο», σύμφωνα με την ταμπέλα που κρεμόταν πάνω από το ταπεινό εργαστήρι του.

3. Η θρησκεία έδωσε την έμπνευση για τα πρώτα νεανικά του έργα, αφού, λόγω της καθολικής ανατροφής του, δημιούργησε πίνακες με χριστιανικά θέματα. Δουλεύοντας με μερικούς από τους κορυφαίους καλλιτέχνες νωπογραφίας της Βενετίας, συνέβαλε στο να δημιουργηθούν οι περίτεχνοι εσωτερικοί χώροι πολλών εκκλησιών της πόλης.

4. Ο Tintoretto αναδείχθηκε ως καλλιτέχνης με ένα ιδιαίτερα φιλόδοξο έργο. Ενώ ήταν ακόμη στα είκοσί του, ο Τιντορέτο ανέλαβε να ζωγραφίσει την εκκλησία της Madonna dell’Orto, η οποία ανακαινιζόταν και στην οποία θάφτηκε αργότερα. Τη στόλισε με ιστορίες από τη Βίβλο, πολλές από τις οποίες σώζονται μέχρι σήμερα. Η μεγαλύτερη εικόνα από όλες είναι η «Τελευταία Κρίση», δημιουργημένη από μεγάλους Ιταλούς καλλιτέχνες, αλλά η παρέμβαση του Τιντορέτο κάνει μεγάλη εντύπωση. Το μάτι ανεβαίνει πρώτα στη χαοτική εικόνα των σωμάτων ανθρώπων και αγγέλων και κατόπιν προσηλώνεται στην εκπληκτικά μινιμαλιστική φιγούρα του Χριστού. Ο πίνακας αποτυπώνει όλη τη σύγχυση και το άγχος του χριστιανικού μυαλού σχετικά με την Ημέρα της Κρίσης. Είναι αξιοσημείωτο ότι ο Τιντορέτο δεν έλαβε καμία αμοιβή για αυτόν τον πίνακα, δημιουργώντάς τον μόνο για να κάνει γνωστό το όνομά του και να εξυψώσει την καλλιτεχνική του υπόσταση.

5. Κλασικές και μυθολογικές αναφορές υπάρχουν επίσης στα έργα του Tιντορέτο. Ο Τιντορέτο δεν έμεινε ανεπηρέαστος και συμπεριέλαβε κλασικά μοτίβα και ιστορίες σε πολλούς από τους πίνακές του, υιοθετώντας όμως μία νέα προσέγγιση.

Βιβλίων Γη
Ο Μυστικός Δείπνος

6. Εκτός από τη διακόσμηση εκκλησιών, ο Τιντορέτο εργάστηκε και για ορισμένους προστάτες με μεγάλη επιρροή. Μετά την Madonna dell’ Orto απέκτησε μεγάλη φήμη και άρχισε να δημιουργεί πίνακες για τη Scuola di San Rocco, η οποία ήταν μία από τις πλουσιότερες αδελφότητες της Βενετίας. Την ίδια περίοδο ξεκίνησε μια σειρά έργων για το παλάτι των Δόγηδων, το πολιτικό κέντρο της Βενετίας και το σπίτι του εκλεγμένου ηγεμόνα της, μέσα στο οποίο δημιούργησε το απόλυτο αριστούργημα του. Ο «Παράδεισος» σχεδιάστηκε σε τεράστια κλίμακα και είναι ένα μεγαλειώδες έργο, με μήκος πάνω από 22 μέτρα. Στο κέντρο, ο Χριστός και ο Αρχάγγελος Μιχαήλ ακτινοβολούν με μια παραδεισένια λάμψη, υπενθυμίζοντας στους Βενετούς πολιτικούς τη σημασία της δικαιοσύνης και της ευσέβειας.

7. Το Scuola Di San Rocco χάρισε στον Τιντορέτο θριαμβική φήμη. Το 1560 έκανε έναν διαγωνισμό για να επιλέξει τον καλλιτέχνη που θα ζωγράφιζε την οροφή μιας από τις αίθουσές της. Ο Τιντορέτο, πρόθυμος να γίνει δεκτός ως μέλος της αδελφότητας, συμμετείχε στον διαγωνισμό, όπως και ο αντίπαλός του συνάδελφος Βερονέζε, ένας άλλος νεαρός καλλιτέχνης που εργαζόταν στη Βενετία εκείνη την εποχή. Ωστόσο, αντί να υποβάλει ένα απλό προσχέδιο όπως ζητήθηκε, ο Τιντορέτο έφτιαξε έναν ολοκληρωμένο πίνακα και τον έβαλε στην οροφή πριν τον αποκαλύψει στους κριτές. Γνώριζε ότι η αδελφότητα δεν είχε το δικαίωμα να απορρίψει οποιαδήποτε φιλανθρωπική δωρεά και έτσι, όταν αποκαλύφθηκε, ανακοίνωσε ότι την παρουσίαζε στη Σκουόλα σαν δώρο. Οι ανταγωνιστές του μπορεί να δυσαρεστήθηκαν, αλλά ο Τιντορέτο κέρδισε και έτσι ο πίνακας του «San Rocco» παραμένει στη θέση του έως σήμερα.

Βιβλίων Γη
Ευαγγελισμός, 1576 Βενετία, Scuola Grande di San Rocco

8. Παρά την αναταραχή που δημιούργησε στον κόσμο της τέχνης, ο ίδιος ακολουθούσε έναν ήσυχο τρόπο ζωής. Από τις ταπεινές απεικονίσεις της θρησκευτικής ευλάβειας προκύπτει ότι ο Τιντορέτο ζούσε μια ζωή με απλότητα και μεγάλη ταπεινοφροσύνη. Η απεικόνιση της Μαρίας σε ένα μικροσκοπικό, ερειπωμένο σπίτι στον «Ευαγγελισμό» του , για παράδειγμα, αντανακλά τον θαυμασμό του καλλιτέχνη για τους φτωχούς και ανεπιτήδευτους. Αν και τα σπουδαία του έργα τού πρόσφεραν τεράστια πλούτη, ο ίδιος ζει μία μέτρια ζωή, ποτέ δεν ταξιδεύει, ούτε αναμιγνύεται σε κρατικές υποθέσεις. Λέγεται δε, ότι η σύζυγός του είχε την αποκλειστική διαχείριση των οικονομικών του.

9. Το καλλιτεχνικό στιλ του Τιντορέττο αντιμετωπίστηκε με ενδιαφέρον, επαινέθηκε πολύ, αλλά προκάλεσε και προβληματισμό. Ενώ η θεματολογία του διέφερε ελάχιστα από το τυπικό της εποχής, η προσέγγισή του ήταν ριζοσπαστική. Ήταν ένας από τους πρώτους που χρησιμοποίησε καμβά αντικαθιστώντας τις ξύλινες σανίδες. Με το υλικό αυτό πέτυχε πιο πλούσιο βάθος και χρώμα αφού μπορούσε να χρησιμοποιήσει αλλεπάλληλα στρώματα χρωστικής, όμορφα αναμεμιγμένα. Η αίσθηση του δυναμισμού και του πάθους που αποδίδει στα έργα του έρχεται σε αντίθεση με τα συμμετρικά έργα των σύγχρονών του και δίνει έμφαση στην ατμόσφαιρα και στο συναίσθημα, κόντρα στην τεχνική ακρίβεια της λεπτομέρειας. Παρά την εμπορική του επιτυχία, ο Τιντορέτο συχνά απορρίφθηκε ως «εκκεντρικός» από τους σύγχρονούς κριτικούς που χαρακτήρισαν τα έργα του ως υπερβολικά βιαστικά.

10. Ο Τιντορέτο ήταν ένας από τους πιο σπουδαίους καλλιτέχνες της Βενετίας και ένας από τους βασικούς δημιουργούς της Ιταλικής Αναγέννησης. Παρά τις απογοητευτικές κριτικές που έλαβε κατά τη διάρκεια της ζωής του, αποδείχθηκε ότι ήταν ένας από τους καλλιτέχνες με τη μεγαλύτερη επιρροή της εποχής. Οι καθαρές, τολμηρές πινελιές του και η συγκλονιστική χρήση του χρώματος προσέφεραν μια εναλλακτική στο στυλ των μετέπειτα και των παλαιότερων δασκάλων της Αναγέννησης. Αναφέρεται επίσης ως η βασική έμπνευση για πολλούς καλλιτέχνες του Μπαρόκ τον επόμενο αιώνα, καθώς προσπάθησαν να μιμηθούν τον ζωηρό εξπρεσιονισμό που εκφράζεται στους πίνακές του. Ο μεγαλύτερος αριθμός των έργων του Τιντορέτο εξακολουθεί να υπάρχει σε Βενετικά ή Ακαδημαϊκά ιδρύματα σε όλο τον κόσμο, ίσως λόγω της αδυναμίας μεταφοράς τους σε μουσεία εξαιτίας του μεγέθους τους. Όταν, όμως, ένας πίνακας βγήκε σε δημοπρασία στον οίκο δημοπρασιών Dorotheum το 2016, πουλήθηκε στα 907.500 ευρώ, επιβεβαιώνοντας την απίστευτη αξία και σημασία του έργου του.

Μαρία Σιταρίδου-Τρουλάκη

Σχετικά Άρθρα