ΦΕΡΝΑΝΤΟ ΠΕΣΣΟΑ (Fernando Pessoa): Aυτός ο «φευγάτος» ποιητής

Βιβλίων Γη

Γράφει η Μαρία Σιταρίδου-Τρουλάκη

Είναι ο ποιητής που με το έργο του έκανε γνωστή την πορτογαλική λογοτεχνία διεθνώς. Έγραψε μοντερνιστική ποίηση, (ένα λογοτεχνικό κίνημα που εμφανίστηκε στις αρχές του 20ου αιώνα), χρησιμοποιώντας τουλάχιστον 70 ετερώνυμα ή εναλλακτικές περσόνες και κάθε περσόνα είχε όχι μόνο διαφορετικό όνομα, αλλά και διαφορετικό στιλ γραφής.

Βιβλίων Γη

Τα πρώτα χρόνια

Ο Φερνάντο Πεσσόα γεννήθηκε στις 13 Ιουνίου του 1888 στη Λισαβόνα . Ο πατέρας του πέθανε όταν ήταν μόλις 5 ετών και η μητέρα του σύντομα ξαναπαντρεύτηκε έναν διπλωμάτη που εργαζόταν στο πορτογαλικό προξενείο στο Ντέρμπαν της Νότιας Αφρικής κι έτσι από την ηλικία των 7 ετών έως τα 17 έζησε εκεί και έμαθε την αγγλική γλώσσα. Όταν ήταν 13 ετών, ταξίδεψε πίσω στην Πορτογαλία και έμεινε εκεί για ένα χρόνο πριν επιστρέψει στο Ντέρμπαν. Στα 17 του άφησε οριστικά τη Ν. Αφρική και ξεκίνησε σπουδές φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Λισαβόνας, γρήγορα όμως αντιλήφθηκε ότι οι σπουδές δεν του ταίριαζαν και το εγκατέλειψε μετά από 8 μήνες. Με πολύ χρόνο πλέον στη διάθεσή του και με την υποστήριξη από διάφορους συγγενείς, ο Πεσσόα επικεντρώθηκε αποκλειστικά στη συγγραφή.

Η ζωή του στη Λισαβόνα

Όταν ο Πεσσόα διέκοψε τις σπουδές του, άρχισε να εργάζεται σε διάφορες δουλειές όπως να μεταφράζει, να γράφει επαγγελματικές επιστολές και κριτικές λογοτεχνίας για πρωτοποριακά περιοδικά που ανήκαν στο Μοντερνιστικό Κίνημα της Πορτογαλίας το οποίο εμφανίστηκε αμέσως μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι καλλιτέχνες και οι συγγραφείς ένιωθαν απογοητευμένοι από τη φρίκη που είχαν δει και διαβάσει στις εφημερίδες, και ήθελαν να εγκαταλείψουν πλέον τον ρομαντισμό. Σύμφωνα με τους Μοντερνιστές, ο Ρομαντισμός χρησιμοποιούσε βαρετά «κλισέ» και ήθελαν να δημιουργήσουν κάτι καινούριο.

Ο Πεσσόα, γνωρίζοντας πολύ καλά την αγγλική γλώσσα, έγραψε τα περισσότερα έργα του στα αγγλικά. Όλο το πρώιμο έργο του εμφανίζεται σε λογοτεχνικές εφημερίδες και περιοδικά. Το πρώτο του βιβλίο αγγλικής ποίησης δημοσιεύτηκε το 1918 και ήταν ο «Αντίνοος». Μέχρι το τέλος του 1918 έγραψε και το δεύτερο βιβλίο του, «Σονέτα» . Το 1921 κυκλοφόρησε το τρίτο και τελευταίο του βιβλίο αγγλικής ποίησης, με τον τίτλο «Αγγλικά ποιήματα”» Ο Πεσσόα εξέδωσε μόνο ένα βιβλίο ποίησης στην πορτογαλική, το «Μήνυμα», το 1933. Πέθανε 2 χρόνια αργότερα, σε ηλικία 47 ετών από ηπατική ανεπάρκεια, λόγω του αλκοόλ ή από κολικό νεφρού, κατά μία άλλη εκδοχή, αφήνοντας ένα μπαούλο με 27.453 χειρόγραφα.

Ο Πεσσόα αφιερώθηκε για όλη του τη ζωή στο γράψιμο, παραβλέποντας τον κανονικό του εαυτό, για να δημιουργήσει αυτό που ο ίδιος ονόμασε το «ετερωνυμικό του έργο». Ενώ είναι αρκετά συνηθισμένο για τους συγγραφείς να χρησιμοποιούν ψευδώνυμα ή παρωνύμια, ο Πεσσόα πέρασε σε ένα άλλο επίπεδο. Κάθε ένα από τα alter ego του είχε πολύ διαφορετικό στυλ γραφής, εντελώς διαφορετική προσωπικότητα και ιστορία και «επικοινωνούσαν» μεταξύ τους μέσω λογοτεχνικών κριτικών που έγραφε ο ίδιος ο Πεσσόα. Οι τρεις κύριοι χαρακτήρες alter ego του Πεσσόα ήταν οι Alberto Caeiro, Ricardo Reis και Alvaro de Campos, αντίστοιχα.

Ο «Αλμπέρτο Καέιρο» ήταν ένας αμόρφωτος ποιητής που ζούσε στην ύπαιθρο και έγραφε ποίηση με ελεύθερο στίχο. Ο «Ρικάρντο Ρέις» ήταν γιατρός που εμπνεύστηκε από τα έργα του Οράτιου και έγραφε ποιητικές ωδές γεμάτες συναίσθημα. Ο «Αλβάρο ντε Κάμπος» ήταν ένας αμφιφυλόφιλος ναυτικός μηχανικός που ζούσε στο Λονδίνο, λάτρευε την τεχνολογία και θαύμαζε τον Γουώλτ Γουΐτμαν, σημαντικό Αμερικανό συγγραφέα και ποιητή.

Πώς γράφω στο όνομα αυτών των τριών; Καέιρο, μέσα από καθαρή και απρόσμενη έμπνευση, χωρίς να ξέρω ή καν να υποψιάζομαι ότι θα γράψω στο όνομά του. Ρικάρντο Ρέις, μετά από έναν αφηρημένο διαλογισμό που ξαφνικά παίρνει συγκεκριμένη μορφή σε μία ωδή. Κάμπος, όταν νιώθω μία ξαφνική παρόρμηση να γράψω και δεν ξέρω τι.

Βιβλίων Γη

Έγινε γνωστός και επαινέθηκε ότι έδωσε στα ετερώνυμά του μία γεμάτη, κανονική ζωή, εντελώς διαφορετική από τη δική του. Ο ίδιος ισχυρίστηκε ότι τουλάχιστον 72 δημοσιευμένα ονόματα συγγραφέων ήταν δικά του. Ένα από τα μεγαλύτερα αριστουργήματα του Πεσσόα δημοσιεύτηκε μετά τον θάνατό του. «Το Βιβλίο της Ανησυχίας» είναι μια από τις σπάνιες περιπτώσεις στις οποίες ο Πεσσόα έγραψε στα πορτογαλικά. Το βιβλίο αναφέρεται σε ένα από τα «ετερώνυμα» του Πεσσόα, τον Μπερνάρντο Σοάρες, και παρουσιάζεται από τον ίδιο τον Πεσσόα ως μια «αυτοβιογραφία χωρίς γεγονότα». Επειδή το βιβλίο εκδόθηκε από τις ημιτελείς σημειώσεις του Πεσσόα, σχεδόν 47 χρόνια μετά τον θάνατό του, ορισμένοι κριτικοί υποστηρίζουν ότι δεν έχει τη δομή και τη διάταξη που θα ήθελε ο συγγραφέας. Το βιβλίο έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες και στην αγγλική είναι μπεστ σέλερ.

Στο κείμενο του βιβλίου υπάρχει μία σκηνή όπου ο κεντρικός χαρακτήρας, ο Σοάρες, βλέπει τον ίδιο τον Πεσσόα και τον περιγράφει στους αναγνώστες ως εξής: «Αρκετά ψηλός και αδύνατος, πρέπει να ήταν περίπου τριάντα ετών. Έσκυβε τρομερά όταν καθόταν, αλλά όχι όταν ήταν όρθιος, και ήταν ντυμένος επιμελώς ατημέλητα. Στο χλωμό, αδιάφορο πρόσωπό του υπήρχε ένα βλέμμα ταλαιπωρίας που δεν πρόσθετε κανένα ενδιαφέρον, και ήταν δύσκολο να πει κανείς τι είδους ταλαιπωρία φανέρωνε αυτό το βλέμμα. Φαινόταν να υποδηλώνει διάφορα : κακουχίες, αγωνίες και βάσανα που γεννιούνται από την ίδια την αδιαφορία που προκύπτει, όταν έχεις ήδη υποφέρει πολλά».

Σήμερα, ως φόρος τιμής στον Πεσσόα, υπάρχει ένα άγαλμα του συγγραφέα, σκυμμένο πάνω από ένα τραπεζάκι, στο Cafe A Brasileira στη Λισαβόνα. Λέγεται συχνά ότι οι τέσσερις μεγαλύτεροι Πορτογάλοι ποιητές της σύγχρονης εποχής είναι ο Φερνάντο Πεσσόα. Τα πιο γνωστά βιβλία του που εκδόθηκαν στην Ελλάδα: «Βιβλίο της ανησυχίας», «Ο αναρχικός τραπεζίτης ΠεσσοΑ-Ω», «Γράμματα στην Οφέλια», «Ένα πολύ πρωτότυπο δείπνο», «Η ώρα του διαβόλου».

Βιβλίων Γη

Ποίημα του ετερώνυμου Αλμπέρτο Καέιρο

Όποιος έχει λουλούδια ανάγκη τον Θεό δεν έχει

XLII

Η άμαξα πέρασε από το δρόμο κι έφυγε
Κι ο δρόμος δεν έγινε ούτε πιο άσχημος ούτε πιο όμορφος.
Έτσι και με των ανθρώπων τη δράση, σε όλο τον κόσμο.
Δεν αφαιρούμε και δεν προσθέτουμε τίποτα.
Περνάμε και ξεχνιόμαστε.
Κι ο ήλιος έρχεται κάθε μέρα στην ώρα του  

7-5-1914

Μαρία Σιταρίδου-Τρουλάκη

Σχετικά Άρθρα