Υπάτη: 17 Ιουνίου 1944 μπαίνει στον «χορό» των μαρτυρικών πόλεων

Βιβλίων Γη

Γράφει η Μαρία Σιταρίδου-Τρουλάκη

Η Υπάτη είναι μια ιστορική κωμόπολη της Φθιώτιδας, περίπου 20 χιλιόμετρα δυτικά της Λαμίας, στις  πλαγιές του όρους Οίτη. Χαρακτηρίστηκε μαρτυρική πόλη, καθώς, στις 17 Ιουνίου του 1944, γράφτηκε εκεί η πιο τραγική σελίδα της νεότερης ιστορίας της.  
Ήταν ξημέρωμα Σαββάτου, όταν τα Ες Ες, υπό τις διαταγές του Καρλ Σίμερς ( υπεύθυνου και για τη σφαγή του Διστόμου, της Κλεισούρας και της Σπερχειάδας), ρίχτηκαν με δολοφονική μανία στην Υπάτη, προκαλώντας τραυματισμούς, εκτελέσεις και πυρπολήσεις. Συνολικά εκτελέστηκαν 28 άτομα, τραυματίστηκαν 30, ενώ καταστράφηκαν 375 από τα 400 σπίτια της πόλης, βυζαντινές εκκλησίες και ιστορικά αρχοντικά. Οι εκτελέσεις έγιναν με λίστα που έδωσε καταδότης μετά το σαμποτάζ στον Γοργοπόταμο. Ήταν ένας γιατρός από τη Ρόδο, που είχε παντρευτεί γυναίκα από την Υπάτη. Επειδή γνώριζε Ιταλικά έγινε αμέσως συνεργάτης της ιταλικής διοίκησης στη Λαμία και παρέδωσε στους Ιταλούς μία κατάσταση με εξήντα περίπου ονόματα φερόμενων ως ανταρτών. Από αυτούς, ύστερα από ανακρίσεις, οι κατακτητές διάλεξαν δεκαέξι.
Μετά τις εκτελέσεις, οι αντάρτικες δυνάμεις ανέλαβαν δράση. Βρήκαν τον καταδότη, που προσπάθησε να το σκάσει, τον οδήγησαν στο βουνό και τον σκότωσαν.

Μικρή πόλη η Υπάτη, όμορφη και γραφική, αλλά με μεγάλη ιστορία από την αρχαιότητα ακόμη.  Στην περίοδο της Γερμανικής κατοχής υπήρξε κέντρο του εθνικο-απελευθερωτικού αγώνα στην περιοχή.  Απ’ αυτή την περιοχή ξεκίνησε για το αντάρτικο ο Άρης Βελουχιώτης, το καλοκαίρι του 1942. Στρατολόγησε τα πρώτα παλικάρια κι εφοδιάστηκε με οπλισμό από τα λάφυρα των Εγγλέζων που μάζεψαν με την κάθοδο των Γερμανών οι πατριώτες των χωριών του κάμπου. Εκεί είναι και το ονομαστό μοναστήρι του Αγάθωνα, όπου έζησε μέχρι τα στερνά του και το ανέδειξε ο ηγούμενος Γερμανός Δημάκος, ο γνωστός πάτερ Ανυπόμονος, ο ανταρτόπαπας.
Μια επίσκεψη στην Υπάτη γεμίζει τα πνευμόνια  με καθαρό βουνίσιο αέρα καθώς η φύση με την υπέροχη βλάστηση,   αναζωογονεί και  μαγεύει. Η ιστορία εδώ είναι διάχυτη  καθώς ζωντανεύουν μνήμες συγκλονιστικές και βαθιά συγκινητικές από επιζώντες μάρτυρες του ολοκαυτώματος.

Βιβλίων Γη
Ερείπια από το Ολοκαύτωμα στην Υπατη, 1944

Κείμενο του δημοτικού συμβουλίου για τον εορτασμό της μαύρης επετείου

Συνολικά είχαμε 89 νεκρούς, μόνο μέσα στην Υπάτη, στις διάφορες φάσεις του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, δεκάδες τραυματίες και ανάπηρους. Για όλες αυτές τις θυσίες της η Υπάτη έχει ανακηρυχτεί Μαρτυρική Πόλη με  Προεδρικό Διάταγμα.

Η αγάπη προς την Ελευθερία και η δημοκρατική παράδοση των Υπαταίων δεν τους επέτρεπαν να καθίσουν σαν φρόνιμα παιδιά για να έχουν τις λιγότερες δυνατές συνέπειες του πολέμου. Αντιστάθηκαν, δοκίμασαν όλες τις αγριότητες του πολέμου. Και γι’ αυτό εμείς οι σημερινοί Υπαταίοι ευχόμαστε να μην υπάρξει, ΠΟΤΕ ΠΙΑ ΠΟΛΕΜΟΣ.

Καταγεγραμμένες μαρτυρίες επιζώντων της καταστροφής

Η Υπάτη πλήρωσε για το ανυπότακτο φρόνημα των κατοίκων της, αλλά και για τη στρατηγική της θέση απ’ όπου ελέγχονταν η κοιλάδα του Σπερχειού. Μικρό παιδί τότε, μαθητής Δημοτικού, θυμάμαι: Το μπλόκο, τον Οκτώβρη του 1942, για τη σύλληψη Υπαταίων πατριωτών ως ομήρων, που μεταφέρθηκαν στις φυλακές Λαμίας. Το κάρο με τις σορούς των 10 συμπολιτών μας που εκτελέστηκαν στο Γοργοπόταμο την 1/12/1942 να περνά από την πλατεία. Τη δεύτερη άλλων 6 πατριωτών μας που εκτελέστηκαν στις 6/12/1942 στα Καστέλια. Σημ: Οι εκτελέσεις αυτές έγιναν σ’ αντίποινα για την ανατίναξη της Γέφυρας στο Γοργοπόταμο. Η Υπάτη είχε την «τιμητική» της.

Κώστας Ι. Κοτσίλης
Βιβλίων Γη
Ο Γερμανός διοικητής Καρλ Σύμερς (στο κέντρο) που ευθύνεται για τα ολοκαυτώματα του Διστόμου, της Υπάτης, της Κλεισούρας και της Σπερχειάδας

Το καίριο πλήγμα της ναζιστικής και φασιστικής κτηνωδίας η Υπάτη το δέχτηκε στις 17/6/1944. Τότε έγινε ο μεγάλος χαλασμός. Τις απογευματινές ώρες της 16/6/44 η Κεντρική Διοίκηση Λαμίας κίνησε στρατιωτικά τμήματα. Στη διάρκεια της νύχτας είχαν καταλάβει τις ανατολικές, βόρειες και δυτικές προσβάσεις της πόλης. Στο γλυκοχάραμα της 17/6/44 έγινε η επίθεση με ισχυρή κάλυψη πυροβολικού, που έριχνε ομοβροντίες από το Καστρί. Χαλασμός και τρόμος στις καρδιές των κατοίκων. Σωστή κόλαση! Οσοι πρόφτασαν να φύγουν, με πόδια λαγού, ζήτησαν σωτηρία σε σπηλιές της Οίτης. Από τις 10 το πρωί άρχισαν να καίνε με χημικές ουσίες σπίτια, εκκλησίες, να τραυματίζουν, να σκοτώνουν αθώους κατοίκους. Τα πάντα γίνονται παρανάλωμα φωτιάς.

Θεόκτιστος Λαϊνάς

Όταν τέλειωσε η σύσκεψη με το Θύμιο Σουλόπουλο και το Ρόδη Φίτσο πήγαμε και ξαπλώσαμε σ’ ένα εγκαταλειμμένο σπίτι στην κορφή της Υπάτης. Χαράματα άκουσα μια πιστολιά. Τους πρώτους που σκότωσαν ήταν ο Χρήστος Παγουρόπουλος, μαθητής γυμνασίου και η Ασπασία, χήρα Γ. Παπακυριαζή, μάνα των συνταγματαρχών Θανάση και Κυριαζή Παπακυριαζή. Τον Θανάση τον εκτέλεσαν στο Γοργοπόταμο. (Σημ: ο γενναίος συνταγματάρχης  Θανάσης Παπακυριαζής,  απαίτησε να εκτελεστεί χωρίς το μαύρο μαντήλι στα μάτια. Κοιτώντας τους δολοφόνους του κατάματα, τα τελευταία του λόγια πριν σωριαστεί ήταν “Ζήτω η Ελλάς”..)

“Σηκωθείτε – λέει ο Θύμιος – Γερμανοί!!..” Ο Ρόδης έτρεξε στο καμπαναριό κι άρχισε να χτυπάει την καμπάνα. Ενας Γερμανός του ‘ριξε μια ριπή. Αυτός πήδηξε κι έφυγε…

Χρήστος Ραχιώτης

Επυρπολήθηκαν άπασαι αι οικίαι, καταστήματα και λοιπαί οικοδομαί. Απέμειναν όρθια περί τα  25 σπίτια. Ανετινάχθη η Εκκλησία του Αγίου Γεωργίου. Άπαντα τα Δημόσια και κοινοτικά κτίρια και Σχολεία κατεστράφησαν. «‘Επί το ερείπιον» εστάθη η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ! Αυτή όπλισε τους απλοϊκούς ανθρώπους της και έστησαν στο ξέφωτο μετερίζι της φυλής το χορό της ψυχικής Αντίστασης, που τελικά νίκησε τις χιτλερικές δυνάμεις

Ο γραμματέας της τότε κοινότητας Υπάτης, Περικλής Ευθ. Ευθυμιόπουλος, που πέθανε στην Τασκένδη, σε πρόχειρη σημείωσή του, που γράφει λακωνικά
Βιβλίων Γη

Η Υπάτη στέκεται περήφανα δίπλα  στο Δίστομο, στα Καλάβρυτα και στις άλλες κωμοπόλεις της Ελλάδας  που πέρασαν «δια πυρός και σιδήρου».


ΥΠΑΤΗ -Νέαι Πάτραι-Nova Patrea (Ρωμαϊκή ονομασία).

«…‘Ηρώων θρέπτειρ’ ’εναρηφόρε, πότ’ ’αγώνων
σόν κλέος, είς τοιούσδ’ ’άνδρας ’έχεις, ‘Υπάτα»

(Τμήμα επιγραφής, σε βάθρο ορειχάλκινου αγάλματος).

Μτφρ: Ηρώων μάνα ένδοξη, πρώτη στους αγώνες,
τη δόξα σου, σε τέτοιους άντρες τη χρωστάς, Υπάτη 


Μαρία Σιταρίδου-Τρουλάκη

Σχετικά Άρθρα