ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΜΑΣ ΤΣΙΡΚΟ

Βιβλίων Γη

Γράφει η Μαρία Σιταρίδου-Τρουλάκη

Στις 22 Ιουνίου του 1973 κάνει πρεμιέρα στο θέατρο «Αθήναιον» η παράσταση «Το μεγάλο μας τσίρκο».
Είναι ένα αλληγορικό θεατρικό, ένα πανόραμα της ελληνικής ιστορίας  που εξιστορεί,  μέσα από σκετς και τραγούδια, πότε σατιρικά και πότε δραματικά,  όλη την  ιστορία της Ελλάδας από την Τουρκοκρατία, τον Όθωνα και τους κυβερνήτες της ανεξάρτητης Ελλάδας ως τη Μικρασιατική καταστροφή, τον πόλεμο του ’40, φτάνοντας  στο σήμερα.
«Το μεγάλο μας τσίρκο» παραδίνει μαθήματα ελληνικής ιστορίας με τρόπο καθόλου ανιαρό, καθόλου δασκαλίστικο, αλλά επιστρατεύοντας το χιούμορ, λέει πικρές αλήθειες και  υπονοούμενα που ήταν απαραίτητα για την εποχή που ανέβηκε. Σκοπός ήταν να παραπλανήσει τη λογοκρισία της Χούντας αλλά και να περάσουν μηνύματα αφύπνισης στον ήδη αγανακτισμένο ελληνικό λαό.
«Τι κάνουμε, άμα θέμε να πούμε κάτι και η κουβέντα μας δεν το χωράει; Το στρίβουμε στο τραγούδι».
Είχε μεγάλη απήχηση στο αθηναϊκό κοινό και, λόγω της μεγάλης προσέλευσης, οι παραστάσεις στο «Αθήναιον» χαρακτηρίστηκαν εκ των υστέρων ως οι  «μαζικότερες  πολιτικές συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας».

Βιβλίων Γη

Η έμπνευση

Η Τζένη Καρέζη και ο Κώστας Καζάκος, επηρεασμένοι από μία πρωτοποριακή παράσταση που έχουν δει στο Παρίσι, ζητούν από τον Ιάκωβο Καμπανέλλη να γράψει ένα θεατρικό. Ο συγγραφέας, μετά από μια μεγάλη σιωπή κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, ετοιμάζει μέσα σε λίγους μήνες «Το μεγάλο μας τσίρκο».

Η Τζένη Καρέζη είπε:


«Όλα αυτά θα έπρεπε να ειπωθούν ρωμαίικα, ζεστά. Καθόλου φιλολογικά. Καθόλου εγκεφαλικά. Θα ‘πρεπε, δηλαδή, να γραφτεί ένα έργο που να έχει μέσα του τους σπόρους της λαϊκής μας τέχνης. Εγχείρημα δύσκολο, άπιαστο σχεδόν. Χρειαζόμασταν ένα συγγραφέα με ταλέντο, πείρα και γνώση. Απευθυνθήκαμε στον Καμπανέλλη γιατί, εκτός απ’ αυτά, διαθέτει κι ένα ακόμα ακριβό στοιχείο. Στα έργα του χτυπάει πυρετικά, σπαραχτικά και γνήσια ο σφυγμός αυτής της ράτσας».

Ο Κώστας Καζάκος είπε:


«Όπως στη λαϊκή μας τέχνη, συνδυάστηκε κι εδώ το χοντρό γέλιο με τη λεπτότερη σάτιρα κι ο σαρκασμός για μια εθνική καρπαζιά με τη δυνατότερη εθνική ανάταση».

«Πριν γράψω “Το μεγάλο μας τσίρκο”, είχα πει πολλές φορές, σε πολλές παραστάσεις, πως ο τόπος μας μοιάζει με τον Κρόνο, το θεό που έτρωγε τα παιδιά του. Γι΄αυτό και το κείμενο αναφέρεται τόσο συχνά στον Κρόνο, γι΄ αυτό τοποθετήσαμε στην παράσταση και σε κυρίαρχη θέση δυο μεγάλα φίδια.  Με πλαίσιο αυτό το τόσο παραστατικό σύμβολο ο θεατής είχε μια πρώτη ειδοποίηση για το τι θα λέγαμε. Το έργο γράφτηκε για να δώσει στους θεατές  την ευκαιρία να εκδηλωθούν και να κάνουν άμεσες συναρτήσεις με την πολιτική κατάσταση. Είχαμε δικτατορία. Ήταν ανάγκη να μαζεύουμε και να στρέφουμε εναντίον της όλες τις αρνήσεις. Ακόμα κι αυτές που  μπορούσε να κινητοποιήσει κανείς με τα γέλια και με τα χειροκροτήματα σε μια θεατρική παράσταση».
Ιάκωβος Καμπανέλλης.

Ο Ιάκωβος Καμπανέλλης, εκτός από το κείμενο, γράφει και τους στίχους των τραγουδιών, που μελοποιεί ο Σταύρος Ξαρχάκος και ερμηνεύει ο Νίκος Ξυλούρης (κάνοντας την πρώτη του εμφάνιση στη θεατρική σκηνή). Ο Κώστας Καζάκος αναλαμβάνει τη σκηνοθεσία, ο Ευγένιος Σπαθάρης το διάκοσμο, ο Φαίδωνας Πατρικαλάκης τα σκηνικά και τα κοστούμια, η Μαρία Κυνηγού τη διδασκαλία χορού και κίνησης. Εκτός από την Καρέζη και τον Καζάκο συμμετέχουν, επίσης, οι ηθοποιοί Διονύσης Παπαγιαννόπουλος, Νίκος Κούρος, Τίμος Περλέγκας, Σπύρος Κωνσταντακόπουλος και ένας μεγάλος θίασος που κρατά τον ρόλο του λαού-χορωδών.

Βιβλίων Γη

Το έργο παρουσιάζεται στους λογοκριτές της χούντας… ήδη τόσο λογοκριμένο,  που εκείνοι λυπούνται τον θίασο για τη μεγάλη αποτυχία που ετοιμάζει!   Παραδίνουν τα κείμενα  ανακατεμένα, χωρίς σειρά και τμηματικά, ενώ άλλα έχουν γραφτεί επίτηδες, με σκοπό να  «κοπούν» και να χρησιμοποιηθούν ως κάλυψη.
Είναι η περίοδος που  έχει αρχίσει να γεννιέται η ελπίδα.  Κάποιες φωνές έχουν αρχίσει να μιλούν φανερά κατά της δικτατορίας και  έχουν γραφτεί αρκετά έργα με αντιδικτατορικά μηνύματα.
«Το μεγάλο μας τσίρκο» κάνει πρεμιέρα στις 22 Ιουνίου του 1973 στο θέατρο Αθήναιον, απέναντι από το Πολυτεχνείο και σύντομα μετατρέπεται σε διαμαρτυρία κατά της δικτατορίας. Το χειμώνα μεταφέρεται στο Ακροπόλ.
Το Νοέμβριο του 1973,  λίγες μέρες μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου, ο Κώστας Καζάκος και η Τζένη Καρέζη, βρίσκονται στο σπίτι τους και,  μαζί με άλλους που κρύβονται εκεί, αντιγράφουν την εκπομπή του Πολυτεχνείου, όταν χτυπάει η πόρτα.
Τα νέα παιδιά, που είναι εκεί, προσπαθούν να διαφύγουν από την ταράτσα, πηδώντας στο διπλανό διαμέρισμα του Ντίνου Δημόπουλου.  Οι άντρες της ασφάλειας συλλαμβάνουν την Καρέζη. Αργότερα συλλαμβάνουν και τον Καζάκο και το θέατρο κλείνει. Στην ΕΑΤ ΕΣΑ τούς ασκείται ψυχολογική βία: ακούν και βλέπουν από τις χαραμάδες τους βασανισμένους, η Καρέζη κρατείται σ’ ένα τεράστιο δωμάτιο γεμάτο με μηχανισμούς βασανιστηρίων.
Το Δεκέμβριο τους αφήνουν ελεύθερους  και το θέατρο ανοίγει ξανά.
Στο τέλος της πρώτης τους παράστασης μετά την αποφυλάκισή τους, βιώνουν μία πολύ συγκινητική στιγμή.  Οι θεατές τούς ραίνουν με κόκκινα γαρύφαλλα που έχουν φέρει κρυμμένα σε σακάκια και τσάντες!
Τα συνθήματα του έργου γίνονται συνθήματα των εξεγερμένων του Πολυτεχνείου. Το θέατρο γεμίζει με τραυματίες, ανθρώπους που είχαν αποφυλακισθεί,  βασανισμένους που σπεύδουν να δουν την παράσταση, αλλά και με ανθρώπους της χούντας, που καταλαβαίνουν πια πως κάτι πολύ επικίνδυνο τους διέφυγε!  Καταγράφουν τις σκηνές στις οποίες οι θεατές χειροκροτούν, «κόβουν κίνηση» και μεταφέρουν τις πολύτιμες πληροφορίες στους ανωτέρους τους, που με τη σειρά τους απειλούν τους συντελεστές της παράστασης.
Την ίδια χρονιά η παράσταση ηχογραφείται σε έναν διπλό δίσκο.
Τον Ιούλιο του 1974, μετά την πτώση της χούντας, ο Καμπανέλλης εμπλουτίζει με επίκαιρα κείμενα το έργο και «Το μεγάλο μας τσίρκο 2» παρουσιάζεται πανηγυρικά σε μια παράσταση – υποδοχή των εξόριστων και ύστερα περιοδεύει σε όλη την Ελλάδα. Είναι χαρακτηριστικό ότι στη Θεσσαλονίκη μόνο το παρακολούθησαν 49.000 θεατές!

Βιβλίων Γη

Το χειμώνα του 1976 «Το μεγάλο μας τσίρκο» περιοδεύει σε πόλεις και χωριά  της  Δυτικής Γερμανίας και αποθεώνεται από τους μετανάστες.
Υπολογίζεται ότι συνολικά παρακολούθησαν το έργο περισσότεροι από 550.000 θεατές!
Αγαπημένο απόσπασμα είναι  αυτό που αφιερώνεται στο Σύνταγμα της 3ης Σεπτεμβρίου του 1843:

ΡΩΜΙΟΣ: Δε μου λες. Τι είναι η 3η Σεπτεμβρίου;

ΡΩΜΙΑΚΙ: Σιγά! Οδός. Την οδός 3η Σεπτεμβρίου δε ξέρουμε;

ΡΩΜΙΟΣ: Ορίστε! Γιατί τη λένε 3η Σεπτεμβρίου; Τι έγινε στις 3 του Σεπτέμβρη;

ΡΩΜΙΑΚΙ: Γιορτάζει κανένας άγιος;

ΡΩΜΙΟΣ: Όχι!

ΡΩΜΙΑΚΙ: Καμιά αγία;

ΡΩΜΙΟΣ: Ούτε!

ΡΩΜΙΑΚΙ: Είναι θρησκευτική εορτή ;

ΡΩΜΙΟΣ: Μωρέ άμα ήτανε θρησκευτική γιορτή θα την ήξερες κι απ’ το σχολειό σου κι απ’ τη μαμά σου.

ΡΩΜΙΑΚΙ: Είναι τίποτα σαν εθνική εορτή;

ΡΩΜΙΟΣ: Όχι σαν!










Σχετικά Άρθρα