15 Ιουλίου 1799: Η Στήλη της Ροζέττας, η ανακάλυψη και η αποκρυπτογράφησή της

Βιβλίων Γη

Γράφει η Μαρά Σιταρίδου-Τρουλάκη

Πρόκειται για μια πέτρινη πλάκα του 2ου αιώνα π.Χ. από γρανοδιορίτη, που προέρχεται από τον ναό του Πτολεμαίου Ε’ στην Αίγυπτο και φέρει  εγχάρακτη επιγραφή σε δύο γλώσσες (αιγυπτιακή και ελληνική) και τρεις γραφές: Δημοτική Αιγυπτιακή (γλώσσα που χρησιμοποιείται για τη σύνταξη εγγράφων), Ελληνική (η γλώσσα των Ιώνων Ελλήνων) και ιερογλυφικά (για ιερατική χρήση).

Βιβλίων Γη

Η ανακάλυψη

Το όνομά της προέρχεται από την πόλη Ελ Ρασίντ (Ροζέτα) της Κάτω Αιγύπτου, στο ΒΔ τμήμα του Δέλτα του Νείλου. Βορειότερα της πόλης, γύρω από το οχυρό Φορτ Ζουλιέν, ο Γάλλος αξιωματικός Μπουσάρντ (Pierre-François-Xavier Bouchard), που υπηρετούσε στο στράτευμα του Ναπολέοντα, ανακάλυψε τη στήλη τελείως τυχαία το 1799 σε ένα παραπόταμο του Νείλου. Αναγνώρισε αμέσως τη σημασία των  ελληνικών και ιερογλυφικών γραφών που έφερε,  προβλέποντας σωστά ότι κάθε γραφή αντιπροσώπευε την μετάφραση του ίδιου κειμένου, πράγμα που επιβεβαιώθηκε μεταγενέστερα

Η αποκρυπτογράφηση

Ο σπουδαίος Γάλλος μελετητής Σαμπολιόν (Jean-François Champollion), από τους πιο διακεκριμένους γλωσσολόγους της εποχής, κατάφερε, με βάση τα ονόματα των βασιλέων Πτολεμαίου και Αρσινόης που αναφέρονται στην στήλη, να βρει το κλειδί για να αποκρυπτογραφήσει τα αιγυπτιακά ιερογλυφικά το 1822.

Ο Σαμπολιόν (1790-1832) λέγεται ότι είχε μάθει αρκετά ελληνικά και λατινικά, όταν ήταν 9 ετών, για να μπορεί να διαβάζει τον Όμηρο και τον Βιργίλιο. Σπούδασε Περσικά, Αιθιοπικά, Σανσκριτικά, Κοπτικά και Αραβικά.
Σύμφωνα με μία αφήγηση του ανιψιού του, όταν ο Σαμπολιόν κατάφερε να αποκρυπτογραφήσει τα ιερογλυφικά της πέτρας, εισέβαλε στο γραφείο του αδερφού του φωνάζοντας «το έχω!» και λιποθύμησε, μένοντας αναίσθητος για σχεδόν μια εβδομάδα. Με αυτό το εξαιρετικό επίτευγμα, ο Σαμπολιόν καθιερώθηκε ως ο «πατέρας» της Αιγυπτιολογίας.
Αυτή η ανεκτίμητης αξίας ανακάλυψη ήταν καθοριστική για την εξέλιξη της επιστήμης της Αιγυπτιολογίας. Το σύστημα που χρησιμοποίησε ο Σαμπολιόν για να αποκρυπτογραφήσει το κείμενο της στήλης, η οποία φυλάσσεται σήμερα στο Βρετανικό Μουσείο του Λονδίνου, αποτελεί σημαντικό οδηγό για όσους ενδιαφέρονται για τη μελέτη των αρχαίων συστημάτων  γραφής.

Βιβλίων Γη

Η ιστορία της

Στις 27 Μαρτίου 196 π.Χ., μια σύνοδος ιερέων από όλη την Αίγυπτο συνήλθε για να γιορτάσει τη στέψη του Πτολεμαίου Ε’ Επιφανούς  στην πόλη Μέμφις, την παραδοσιακή πρωτεύουσα της Αιγύπτου.  Το βασιλικό διάταγμα που προέκυψε από αυτή τη συνάντηση,  κυκλοφόρησε σε στήλες σε όλη τη χώρα. Καθώς η σύνοδος και η στέψη έγιναν στο Μέμφις, το κείμενο της πέτρας της Ροζέττας αναφέρεται συχνά ως Διάταγμα της Μέμφιδας.
Στο κείμενο της πέτρας, ο Πτολεμαίος Ε’ παρουσιάζεται ως ένας ευεργέτης ηγεμόνας που θα ανανεώσει την οικονομική υποστήριξη για τους ναούς, θα αυξήσει τις ιερατικές αποδοχές, θα μειώσει τους φόρους, θα προσφέρει αμνηστία για τους κρατούμενους και θα υποστηρίξει εξέχουσες ζωολατρείες. Σε αντάλλαγμα, η λατρεία προς τον βασιλιά,  θα επιβεβαιωθεί μέσω αγαλμάτων που ονομάζονται «Πτολεμαίος, προστάτης της Αιγύπτου» και που θα στηθούν σε ναούς σε όλη τη χώρα. Οι ιερείς πρέπει να φροντίζουν τα αγάλματα τρεις φορές την ημέρα και να γιορτάζουν κάθε μήνα τις γιορτές της γέννησης του βασιλιά (τριακοστή ημέρα) και την ημέρα της “αναλήψεώς” του (δεκάτη έβδομη ημέρα). Επομένως, η εξουσία του βασιλιά επιβεβαιώνεται συνεχώς, και αντίστοιχα,  η αιγυπτιακή θρησκευτική διοίκηση θα απολαμβάνει πλούσια υλικά οφέλη. Το ίδιο το διάταγμα είναι ένα περίπλοκο έγγραφο που πιστοποιεί τη διαπραγμάτευση της εξουσίας μεταξύ δύο ισχυρών ομάδων: του βασιλικού οίκου των Πτολεμαίων και των συλλογικών ενώσεων των Αιγυπτίων ιερέων.
Παρόμοιες αυτοκρατορικές δηλώσεις μαρτυρούνται και σε άλλες στήλες, που  ονομάζονται Πτολεμαϊκά ιερά διατάγματα.
Ο στρατός του Ναπολέοντα μπορεί να  βρήκε την Πέτρα της Ροζέττας, αλλά την παρέδωσε στους Άγγλους οι οποίοι, με επικεφαλής τον Ναύαρχο Νέλσον , είχαν νικήσει τους Γάλλους στη Μάχη του Νείλου . Οι Γάλλοι συνθηκολόγησαν με τους Άγγλους  στην Αλεξάνδρεια το 1801 και μέσα στους όρους παράδοσής τους ήταν και να παραδώσουν τα αντικείμενα που είχαν ανακαλύψει, κυρίως τη πέτρα της Ροζέττας και μια σαρκοφάγο που παραδοσιακά αποδίδεται (αλλά αμφισβητείται)   στον Μέγα Αλέξανδρο.

Βιβλίων Γη

Το Βρετανικό Μουσείο στεγάζει την Πέτρα της Ροζέττας  από το 1802, εκτός από τα έτη (1917-1919), όταν μετακινήθηκε προσωρινά στα  υπόγεια για να αποφευχθεί πιθανή ζημιά από βόμβες.
Για τους στρατιώτες του Ναπολέοντα που ανακάλυψαν την πέτρα, καθώς και για τους Βρετανούς στρατιώτες που την κατάσχεσαν μετά τη γαλλική ήττα, η πέτρα αντιπροσώπευε την πολιτική ηγεμονία και την επιστημονική ανακάλυψη.  Για πολλές  ομάδες Αιγυπτίων όμως, η πέτρα έχει θεωρηθεί ως έμβλημα μιας κοινής πολιτιστικής και εθνικής κληρονομιάς. Ως εκ τούτου, υπάρχουν φωνές που θεωρούν  την «αφαίρεση» της πέτρας της Ροζέττας ως «κλοπή» των αποικιοκρατών και ότι πρέπει να επαναπατρισθεί στο σύγχρονο αιγυπτιακό κράτος.
Σήμερα, επειδή ο ρόλος της στην αποκρυπτογράφηση αρχαίων αιγυπτιακών γραφών ήταν κρίσιμος,  ο όρος «Rosetta stone» χρησιμοποιείται όταν γίνεται αναφορά σε οτιδήποτε αποκωδικοποιεί κρυπτογραφήσεις ή αποκαλύπτει κρυμμένα μυστήρια. 





Σχετικά Άρθρα