Γιάννης Τσαρούχης: Aνήσυχος, ιδιοφυής, ενθουσιώδης και διανοούμενος. Αυτός, ο μαθητής του Αττικού φωτός

Βιβλίων Γη

Γράφει η Μαρία Σιταρίδου-Τρουλάκη

Στις 20 Ιουλίου του 1989, πεθαίνει ο διαπρεπής ζωγράφος και σκηνογράφος Γιάννης Τσαρούχης. (Την ίδια χρονιά ετοιμαζόταν να ανεβάσει τον «Ορέστη» του Ευριπίδη, σε δική του μετάφραση,  αλλά δεν πρόλαβε).
«Σωματικά προδομένος, εξαιτίας της χρόνιας ταλαιπωρίας του με το σάκχαρο αλλά σε πλήρη πνευματική διαύγεια, πέθανε χθες “ο πιο νέος από τους μεγάλους μας καλλιτέχνες και ο πιο μεγάλος από τους νέους μας…” ο Γιάννης Τσαρούχης, σε ηλικία 80 χρόνων. Ο θάνατος τον βρήκε στο Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο όπου νοσηλευόταν από την Πέμπτη στις 8.15 μ.μ. Ως αιτία θανάτου διεγνώσθη “σηπτικό σοκ”.»
(από δημοσίευμα της εφημερίδας “Καθημερινή”).

Βιβλίων Γη

Λάτρης και μελετητής της Αναγέννησης,  θαυμαστής της βυζαντινής αγιογραφίας αλλά και του μοντερνισμού, εξαιρετικά καλλιεργημένος, στοχεύει με τα έργα του στην ανάδειξη της ελληνικότητας μέσω της τέχνης.
Ο Οδυσσέας Ελύτης θα γράψει:.. «Ένας επαναστάτης δε γίνεται να ‘ναι συνάμα και κλασικός. Αλλά με τον Τσαρούχη γίνεται».
Ο ίδιος θα πει για τον εαυτό του «είμαι ερευνητής με μεγάλη περιέργεια που ενθουσιάζεται κάθε τόσο απ’ τις ανακαλύψεις του για μια στιγμή και ύστερα απογοητευμένος ψάχνει αλλού».
«Δύο είναι οι βασικές αναζητήσεις μου παρόλες τις χίλιες διαφορές που παρουσιάζουν τα έργα μου μεταξύ τους. Η μία είναι νεοκλασική και προσπαθεί να αφομοιώσει το αρχαίο κλασικό ιδεώδες, όπως το εξέφρασε το Μπαρόκ και η Αναγέννηση. Η άλλη μου τάση είναι να εκφράσω όλες μου τις αντιρρήσεις για το ίδιο το ιδανικό μου».
«Μου αρέσει να ζωγραφίζω γυμνά, γιατί έτσι μπορεί κανείς να κατανοήσει την ψυχική γεωμετρία του ανθρώπου».

Στη μνήμη του ας θυμηθούμε μία σχετικά άγνωστη ιστορία που τον αφορά:
Ο Γιάννης Τσαρούχης στρατεύθηκε το 1939 και υπηρέτησε στο Κούτσι, στην Αλβανία. Κατά τη διάρκεια του πολέμου είχε αναλάβει τη δημιουργία καμουφλάζ στρατιωτικών εγκαταστάσεων και στολών, ενώ δεν σταμάτησε ούτε τότε να ζωγραφίζει, δημιουργώντας προσωπογραφίες των φαντάρων που πολεμούσαν με σθένος τους Ιταλούς.

Κατά τη διάρκεια του ελληνοϊταλικού πολέμου, δεν ήταν λίγοι οι στρατιώτες που ανέφεραν ότι σε δύσκολες στιγμές στο μέτωπο, αναζήτησαν στήριγμα στον Θεό και προσευχήθηκαν στην Παναγία για να τους προστατεύσει.
Κάποιοι από αυτούς που βρέθηκαν σε μεγάλη δοκιμασία, ανέφεραν ότι είχαν δει ακόμα και οράματα με τη μορφή της Παναγίας. Οι διηγήσεις τους, εκείνες τις δύσκολες ώρες του πολέμου, διαδόθηκαν σαν αστραπή μέσα στο στράτευμα.
Μία τέτοια αναφορά έγινε η αφορμή για να εμπνευστεί και να ζωγραφίσει ο Γιάννης Τσαρούχης την περίφημη «Παναγία της Νίκης». Η ιστορία του εικονίσματος ξεκίνησε όταν ένας στρατιώτης έγραψε αναφορά στο στρατηγό Κατσιμήτρο για το όραμά του.

Βιβλίων Γη
Γιάννης Τσαρούχης, Ο Ελύτης με στολή Ανθυπολοχαγού. 1940


Ο ανθυπασπιστής Νίκος Γκάτζαρος είχε βγει για έναν περίπατο και περιγράφει την ασυνήθιστη εικόνα που αντίκρισε: «ο αήρ είχε πάψει να φυσά, ο ουρανός ήταν αστεροειδής και κατά την επιστροφή, ούτε 10 βήματα δεν είχε κάνει, του εμφανίζεται και του κόβει το δρόμο μια γυνή μαυροφόρα, έχουσα σεμνή την εμφάνισή της». Το πρόσωπο της διακρινόταν στο ημίφως.
Εκείνος αιφνιδιάστηκε στην αρχή και έπιασε το όπλο του, αλλά κατόπιν κατάλαβε και έπεσε στα γόνατα στο έδαφος. Πήγε να την ασπαστεί, ενώ τα μάτια του ήταν συγκινημένα, τα πόδια και τα χέρια του έτρεμαν.
Τότε άκουσε φωνές: «Είμαι η Παναγία. Μη φοβήσε παιδί μου. Εγώ ενεμφανίσθη να σου είπω τρεις λόγους. Τους οποίους να μη λησμονήσεις».
Του είπε ότι πρώτον η Ελλάδα θα βγει νικηφόρα από τον πόλεμο, δεύτερον ότι ο πόλεμος κηρύχθηκε εναντίον της Ελλάδος για να γνωρίσει ο κόσμος ότι αφορμή είναι η απομάκρυνσή του από την χριστιανική θρησκεία και τρίτον ότι το δίκαιο πάντα υπερισχύει της βίας….
Ο Κατσιμήτρος μόλις έμαθε για την αναφορά του στρατιώτη έδωσε εντολή να βρεθεί ζωγράφος και να χτιστεί μικρό εκκλησάκι στο σημείο του οράματος.  Έτσι ο Τσαρούχης ανέλαβε να ζωγραφίσει την εικόνα της Παναγίας.
«Μπογιές είχε μαζί του ο λοχαγός μου, ο μακαρίτης Γεωργόπουλος, με την ελπίδα ότι θα μπορέσω να κάνω σκηνές από μάχες. Αυτές οι μπογιές εχρησίμευσαν στην αρχή του πολέμου για να καμουφλαριστούν τα νίκελ του αυτοκινήτου του διοικητού», αφηγήθηκε ο Τσαρούχης στο βιβλίο «Μαρτυρίες ’40-’41» του Κ. Χατζηπατέρα.
Καμβά για να ζωγραφίσει δεν είχε και έψαχνε να βρει απεγνωσμένα. Σε γράμμα του, μαρτυρεί ο ίδιος, βρήκε ένα καπάκι από ένα κιβώτιο ρέγκας, το οποίο μύριζε έντονα. Πάνω σε αυτό ζωγράφισε την περίφημη «Παναγιά της Νίκης».
Ως πρότυπο είχε μια κακοζωγραφισμένη Παναγία που κυκλοφορούσε σε δελτάρια. Η εικόνα παρίστανε την Παναγία με τον Χριστό και στο κάτω μέρος τα θαύματά της. Αριστερά έδειχνε τον ανθυπασπιστή που πάει να πυροβολήσει την Παναγία και δεξιά τους στρατιώτες που χτίζουν το εκκλησάκι.

Βιβλίων Γη
Ο Γιάννης Τσαρούχης με την εικόνα της “Παναγίας της Νίκης” που ζωγράφισε στο Αλβανικό Μέτωπο. 1941


Επειδή ο λοχαγός έμενε μακριά από το σημείο που ο Τσαρούχης ζωγράφισε την εικόνα, έστειλε έναν μοτοσικλετιστή για να τον παραλάβει και να πάρει την εικόνα. Το έργο είχε ήδη αποκτήσει φήμη θαυματουργή.
Η μαρτυρία του Τσαρούχη: «Καθώς πηγαίναμε προς τον διοικητή, έφραξαν σχεδόν τον δρόμο Έλληνες στρατιώτες από την Άρτα, που είχαν στρατοπεδεύσει εκεί κι είχαν πληροφορηθεί για την ύπαρξη της εικόνας.
Ήδη το ταπεινό μου έργο, που δεν είχε στεγνώσει ακόμα, είχε αποκτήσει την φήμη θαυματουργής εικόνας και οι στρατιώτες οι Αρτινοί, σε έξαλλη θρησκευτική έκσταση, απαιτούσαν η θαυματουργή εικόνα να μείνει ένα βράδυ τουλάχιστον στην κατασκήνωσή τους. Άκουγες φωνές, από παντού.
Όλοι οι στρατιώτες φωνάζανε: «Η Παρθένα, η Παρθένα. Να την αφήσετε μια βραδιά».
Εκείνη την ώρα βάρεσε συναγερμός, δηλαδή ένας στρατιώτης με μια σάλπιγγα τυλιγμένη με ιμάντες από γκέτες από χακί ύφασμα εσάλπισε. Εγώ και ο μοτοσυκλετιστής πέσαμε μπρούμυτα σύμφωνα με τις διαταγές που είχαμε. Κανένας Αρτινός δεν έκανε το ίδιο. «Βρε συνάδελφε», μου είπε ένας, «βαστάς την Παρθένα και φοβάσαι;»…
Ο Κατσιμήτρος αποφάσισε να κάνουν έρανο για να χτίσουν το εκκλησάκι. Το συνολικό ποσό που συγκεντρώθηκε,  υπολογίστηκε γύρω στις 800.000 δραχμές,  τεράστιο ποσό αν υπολογίσουμε τα οικονομικά δεδομένα των στρατιωτών  του μετώπου. Η εκκλησία χτίστηκε στο Γκολεμί, στο σημείο που ο στρατιώτης είδε το όραμα, αλλά καταστράφηκε σύμφωνα με μαρτυρίες, επί Χότζα.
Τα στοιχεία αντλήθηκαν από την βιογραφία του Γιάννη Τσαρούχη «ΜΑΤΗΝ  ΩΝΕΙΔΙΣΑΝ ΤΗΝ ΨΥΧΗ ΜΟΥ»
Εκδόσεις Καστανιώτη. 





Σχετικά Άρθρα