Ο Μισθοφόρος, Στίβεν Πρέσσφιλντ

Βιβλίων Γη

Γράφει η Σοφία Σιγάλα

Τυχαίνει σε κάποιες αναγνωστικές στιγμές να καλείται κάποιος να δώσει απάντηση σε έναν επίμονο προβληματισμό: Αν η συγγραφική δεξιοτεχνία, το ταλέντο, η πάνω κάτω συχνή θεματολογία, η συνισταμένη των αναφερόμενων ή κάποια άλλη προσωπική «φόρμουλα» αποτελούν κάποιου είδους συγγραφικό εχέγγυο για αλλεπάλληλες επιτυχίες για έναν συγγραφέα. Θα μπορούσε, αν το κάθε μυθιστόρημα δεν ήταν ένα διαφορετικό ταξίδι, με διαφορετικούς συμβολισμούς, με ήρωες που εμφανίζονται και δρουν σε τυχαία χρονική και γεωγραφική στιγμή, αλλά συνεχίζουν να υφίστανται ως χαρακτήρες στο σήμερα με διαφοροποιημένη μορφή. Ο λόγος για αυτή τη σκέψη ήταν το τελευταίο μυθιστόρημα του Στίβεν Πρέσσφιλντ, Ο Μισθοφόρος.

Ο Μισθοφόρος είναι ένα μυθιστόρημα για τη μετάλλαξη και τη μεταμόρφωση της ψυχής και της συνείδησης. Τη λύτρωση και τη φιλία, αλλά και για το ταξίδι προς τον δρόμο της ανακάλυψης της πίστης -ό, τι μορφή και αν έχει- τη δύναμη και την αντοχή ή, πιο στοχευμένα, το σθένος… Μια τέτοια σύντομη και γενικευμένη συμπερασματική σκέψη θα μπορούσε να γραφτεί και να αποτελέσει μία από τις μικρές παραγράφους που κοσμούν οπισθόφυλλα και εσωτερικά εξώφυλλα πολλών βιβλίων και προκαλούν τον επίδοξο αναγνώστη. Μόνο που κάποια έργα υπόκεινται σε παράφορη αδικία με τέτοιες επισημάνσεις. Καλύτερα να μη γράφεται τίποτα. Η αποκάλυψη κατά την ανάγνωση έχει μεγαλύτερη αξία, όπως και οι συνειρμοί ή οι σκέψεις που προκαλεί σε κάθε αναγνώστη, χωρίς a priori προσανατολισμό.

Στο τέλος της δεκαετίας του ΄50, και στη συνέχεια του ’60, θριαμβεύουν οι θρησκευτικές ταινίες του Χόλιγουντ με έμφαση στη χλιδή και τα ευφάνταστα σκηνικά, με κυρίαρχο θέμα την ανελέητη δίωξη της νεοσύστατης θρησκείας του χριστιανισμού από τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Ένα από τα χαρακτηριστικά που έκανε τις ταινίες αυτές πολύ αγαπητές ήταν η τεχνική του σινεμασκόπ. Το «άνοιγμα» της οθόνης, η επιμήκυνση της εικόνας, τα έντονα χρώματα, η πανοραμική εικόνα του σκηνικού. Τα πρόσωπα χάνουν την πρωτοκαθεδρία ώστε να αναδειχθεί το σύνολο μιας παραγωγής που καθηλώνει τον θεατή, αφού αντικατοπτρίζει μια «πραγματική» ιστορική συνθήκη με λεπτομέρειες. Ο Πρέσσφιλντ δημιουργεί ένα τέτοιο κινηματογραφικό τέχνασμα και αντιστρέφει τη γνωστή οδό: αντί να μεταφέρει ένα μυθιστόρημα στη μεγάλη οθόνη, «γράφει» μια κινηματογραφική ταινία σε μορφή λογοτεχνικού έργου, με όλα τα στοιχεία των παλιών αθάνατων επιτυχιών.

Το μυθιστόρημα του Λόις Ντάγκλας, Ο Χιτών (The Robe), μεταφέρεται στη μεγάλη οθόνη το 1953 και είναι η πρώτη σινεμασκόπ ταινία. Ο Πρέσσφιλντ δημιουργεί ένα εμβληματικό -για άλλη μια φορά- έργο, που θυμίζει τον ήρωα του Ντάγκλας, εμβαθύνοντας, όμως, στη σταδιακή μεταστροφή του, χωρίς να εστιάζει στον ίδιο -λιγομίλητος, απόμακρος και σκοτεινός. Ο αναγνώστης τον γνωρίζει μέσα από μια μεγάλη εικόνα με συμβολισμούς και περιγραφές μιας εποχής μακρινής αλλά τόσο κοντά στον σύγχρονο κόσμο. Η «πλατιά» εικόνα και οι χαρακτήρες στον «Μισθοφόρο» μεταμορφώνονται σε ένα παιχνίδι σκυταλοδρομίας, Οι παίκτες είναι όλοι οι ήρωες, η «σκυτάλη» είναι ο Τελαμώνας…

Βιβλίων Γη

Μια νέα θρησκεία έρχεται και ταράζει την «καθεστηκυία» οργάνωση και δομή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ο χριστιανισμός, στα πρώτα του βήματα, μεταμορφώνεται σε απειλή τόσο για τους Ρωμαίους, όσο και για την ανώτερη τάξη των Εβραίων. Τον 1ο αιώνα μ.Χ., ένας απόστρατος μισθοφόρος της θρυλικής 10ης Λεγεώνας, ο Τελαμώνας από την Αρκαδία, καλείται να συλλάβει έναν πιστό του χριστιανισμού, ο οποίος έχει στα χέρια του μια επιστολή του αποστόλου Παύλου. Τελικός προορισμός της επιστολής είναι η Κόρινθος και η νεοσύστατη ομάδα χριστιανών της πόλης. Μια ομάδα «ανατρεπτική» -σέκτα Ναζαρηνών- σύμφωνα με τους Ρωμαίους και το Σαχεντρίν, το εβραϊκό συμβούλιο.

Ο πιστός έχει μαζί του και ένα κοριτσάκι -πρόσωπο με κομβικό ρόλο στην πορεία της ιστορίας. Ο δρόμος της επιστολής από την Ιερουσαλήμ μέχρι και την Κόρινθο κρύβει μυστήριο, πλοκή καταλυτική και αποκαλυπτική μέχρι και το τέλος. Μια διακοινωνική συμπόρευση διαφορετικών χαρακτήρων, λαών και πεποιθήσεων, αλλά και μία ανατροπή που παρακολουθεί ο αναγνώστης με αγωνία και προβληματισμό, δημιουργούν μια ιστορία που αποκαλύπτει, για άλλη μια φορά, το σπουδαίο συγγραφικό ταλέντο του Στίβεν Πρέσσφιλντ.

Ενώ σε μια περιπετειώδη αφήγηση ανακαλύπτει ο αναγνώστης πάντα την αναμέτρηση του καλού με το κακό εξαρχής και περιμένει με αγωνία να ανακαλύψει την έκβαση του αιώνιου αγώνα, οι ισορροπίες και η αναγνώριση εδώ είναι μια δύσκολη υπόθεση. Ο συγγραφέας ερμηνεύει το «κακό» εξιλεώνοντας τις προθέσεις του. Στην πραγματικότητα η μάχη είναι μεταξύ του ορθολογισμού και του συναισθηματισμού. Του χρέους και της ελεύθερης επιλογής. Της μάχης του ανθρώπου με τη σκέψη και την ίδια του την υπόσταση. Έτσι εξάρει την ελευθερία ως τη μόνη επιλογή της συνείδησης.

Ο Πρέσσφιλντ αναλύει και περιγράφει τη «μηχανή» της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας με τρόπο απαράμιλλο. Θέτει έτσι τα όρια και τους κανόνες ώστε να κατανοήσει ο αναγνώστης την τακτική και τη σκέψη της Ρώμης ως κατακτήτριας. Η φύση της είναι τεχνοκρατική. Αδιάσπαστη και κοινή. Με αδιάρρηκτη τάξη. Δημιουργεί προς όφελός της· τα έργα και οι χωροταξικές κατασκευές της είναι μέχρι και σήμερα ορατές και αποτελούν στοιχεία μελέτης. Ανοίγει δρόμους και δημιουργεί ασφάλεια στο εμπόριο και βοηθά στη διακίνηση, αποτρέπει τις ληστρικές ομάδες από επιθέσεις, ενώ ταυτόχρονα στήνει την πολεμική της μηχανή. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες οτιδήποτε βγει από τη λογική του καλοστημένου σχεδίου αποτελεί κίνδυνο για την ομαλή λειτουργία του.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο τακτικής οι πληρωμένοι μαχητές, οι μισθοφόροι, εκπαιδεύονται στην ίδια λογική: Είναι μηχανές διεκπεραίωσης. Η ύλη είναι ο μοναδικός στόχος. Χωρίς σκέψη και βούληση, ο μοναδικός σκοπός τους είναι να πολεμήσουν, να κερδίσουν απολαβές και ένα πλούσιο μέλλον ως απόστρατοι.

Ο απόστρατος της 10ης λεγεώνας Τελαμώνας θα σπάσει αυτή τη συνθήκη. Η αποστολή που θα δεχτεί είναι καταλυτική. ‘Όταν αρχίσει να σκέφτεται και να αισθάνεται, θα γκρεμίσει όλο το οικοδόμημα στο οποίο έχει χτιστεί η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία…

Βιβλίων Γη

Εβραίοι Ζηλωτές, κατακτητές Ρωμαίοι, διωκόμενοι Ναζαρηνοί, μια μάγισσα τυχοδιώκτρια, λαός με τον φόβο και την παραίτηση στα μάτια, το ανώτερο εβραϊκό συμβούλιο, ληστρικές ομάδες που γυρεύουν χρήμα, ένα ετερόκλιτο σύνολο εμφανίζεται σταδιακά στο Ασκαλών, τη σημερινή Λωρίδα της Γάζας, σε μία συμβολική επιλογή του τόπου. Όργανα μιας πολιτικής που χρησιμοποιεί όλο το ανθρώπινο δυναμικό που διαθέτει για να καταστείλει αυτό που φοβάται. Μια θρησκεία που ανατέλλει και γίνεται επικίνδυνη λόγω εκείνων που πρεσβεύει. Οι μεσσιανικοί, ακολουθώντας τη διδασκαλία του Ιησού, διαταράσσουν την πεπατημένη. Διώκονται αλλά αντιστέκονται. Τα μηνύματά τους έχουν διαφορετική ουσία από αυτή που ηγείται η αυτοκρατορία και οτιδήποτε διασαλεύει την τάξη είναι επικίνδυνο.

Σε ένα τέτοιο πολιτικό και ιστορικό πλαίσιο εμφανίζεται ο Τελαμώνας σαν καταλύτης. Οι αιχμάλωτοί του γίνονται σύντροφοι, ενώ σταδιακά μεταλλάσσουν τον άτεγκτο και απρόσωπο χαρακτήρα του σε άνθρωπο με συναίσθημα και σκοπό. Ανακαλύπτει άγνωστες πτυχές της ανθρώπινης φύσης και αποκαλύπτεται. Ο Πρέσσφιλντ δίνει στον ήρωά του μία σύγχρονη μορφή ή έναν χαρακτήρα αέναο στις ιστορικές και κοινωνικές στιγμές του κόσμου και τον προκαλεί να πορευτεί κάτω από μια εναλλακτική πορεία. Για να πετύχει τη μεταστροφή του χρησιμοποιεί λιγοστούς και μοναδικούς διαλόγους ανάμεσα στον ίδιο και στον Μιχαήλ, τον έναν εκ των αιχμαλώτων του.

Μόνο οι ανόητοι μάχονται για μια σημαία ή έναν σκοπό.

Τα συναισθήματα και οι προβληματισμοί που προκύπτουν από το ταξίδι μέχρι την Κόρινθο δεν εκφράζονται από τον βασικό ήρωα και αυτό είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα ανατροπή. Όσοι συμπορεύονται με τον Μισθοφόρο είναι εκείνοι που παρουσιάζουν την αλλαγή του ήρωα: Ο μικρός Εβραίος, ο Δαυίδ, που τον ακολουθεί πιστά και εκπαιδεύεται από τον Τελαμώνα, η Ρουθ, που κρύβει τον πρωταγωνιστικό και μοναδικό της ρόλο, η μάγισσα που ακολουθεί με ό, τι τρόπο μπορεί την ασύνδετη (;) ομάδα, ο Μιχαήλ, που καλύπτει τον ρόλο του διακριτικού μέντορα. Ο Τελαμώνας μοιάζει με ήρωα του Καζαντζάκη, που βασανίζει και βασανίζεται. Κάμπτει τις αντιστάσεις και τις αμφιβολίες του με ενδοσκοπικό αγώνα, με αυτοθυσία και κρυμμένες υποσυνείδητες εικόνες από το παρελθόν και επιτρέπει, σε όποιον επιθυμεί να τις μοιραστεί και να τις κατανοήσει, να δει κάτω από το προσωπείο του. Η «πλατιά εικόνα» του Πρέσσφιλντ δε χάνεται στιγμή, για να αποκαλυφθεί έντεχνα και μοναδικά μια στοχευμένη και ανατρεπτική κατάληξη, που αποκαλύπτει την αλήθεια του ήρωα.

Βιβλίων Γη

Ο συγγραφέας δημιουργεί ένα έργο χωρίς φλύαρες σκέψεις και πολύπλοκες έννοιες. Τα μηνύματα, αν και εγκλωβισμένα πίσω από βία, ήρωες και τόπους με μοναδικές περιγραφές, χαρακτήρες συμβολικούς, είναι καθαρά και ακριβή. Θίγει και αναλύει το ιστορικό και πολιτικό γίγνεσθαι μετά τον θάνατο και την Ανάσταση του Χριστού, μέσα από το περιβάλλον, πολιτικό και κοινωνικό, που έχει καθορίσει τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Περιγράφει όσα στηλίτευσε ο Ναζωραίος μέσα από χαρακτήρες-σύμβολα. Ο Δαυίδ αμφιβάλλει για την εβραϊκή του πίστη, χτίζοντας έναν χαρακτήρα κατ’ εικόνα και ομοίωση της ιστορικής περιόδου, αλλά και με σύγχρονες διαστάσεις.

Θίγει προβληματισμούς και σκέψεις όπως η ορθότητα της διαμορφωμένης ηθικής, του σωστού και του λάθους και πώς επηρεάζουν τη σκέψη και την ανθρώπινη δράση. Καλύπτει με ιστορική έρευνα το κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο διαβιώνουν οι κατακτημένοι λαοί και τα μέσα που χρησιμοποιούν για να αντισταθούν στο σκληρό περιβάλλον που διαμορφώνεται από τους κυβερνώντες. Ενώ με μια πρώτη ματιά φαίνεται πως το σκηνικό της ιστορίας είναι στημένο έτσι ώστε να προσπαθούν οι ήρωες να σωθούν από μία απειλή, στην πραγματικότητα όλα διατελούν στην ανάδειξη και επικράτηση όλων όσων αξιώνουν την ανθρώπινη υπόσταση.

Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη

Μτφ. Αντώνης Καλοκύρης

Σχετικά Άρθρα

Ο ιστότοπος προστατεύεται!