Η παιδοκτονία στις τραγωδίες του Ευριπίδη, μέρος Α’

Βιβλίων Γη

Γράφει η Δήμητρα Παπαναστασοπούλου

Κάθε τραγωδία ακυρώνει μια θεμελιακή σχέση των ηρώων της, εγκαθιδρύοντας στη θέση της μιαν άλλη τάξη πραγμάτων. Ο Αριστοτέλης, στο έργο του Περί Ποιητικής, γράφει ότι η πράξη της τραγωδίας είναι μια καταστροφική πράξη, η οποία συντελείται μεταξύ συγγενών ή μεταξύ οικείων ανθρώπων.

Η πιο σκανδαλώδης ρήξη είναι εκείνη που παρουσιάζει ένα πρόσωπο αποστερημένο εντελώς από την προστασία του φυσικού γονέα ή και οδηγούμενο στον θάνατο από αυτόν (τον γονέα). Αυτός ο πανανθρώπινος νόμος, που εννοεί τον γεννήτορα προστάτη και όχι καταστροφέα του ίδιου του τού παιδιού, ανατρέπεται στον τραγικό μύθο με τρεις τρόπους: τη θυσία (από θρησκευτική αναγκαιότητα), την έκθεση (από κοινωνική ή πολιτική ανάγκη) και τον φόνο, τα κίνητρα του οποίου θα εξετάσουμε παρακάτω.

Η Θυσία

Στην κατηγορία της θυσίας εντάσσεται η πασίγνωστη σφαγή της Ιφιγένειας, θυσία που αποφασίζει ο πατέρας της, ο πανίσχυρος βασιλιάς Αγαμέμνων. Πολύ λιγότερο γνωστή είναι η θυσία της κόρης του Ερεχθέα (κύριο θέμα της χαμένης τραγωδίας του Ευριπίδη Ερεχθεύς). Από τα ελάχιστα αποσπάσματα που έχουν σωθεί, μαθαίνουμε ότι οι γονείς, οι οποίοι υποτάσσονται πρόθυμα στη θεϊκή απαίτηση μιας ανθρωποθυσίας, αντιμετωπίζουν έναν τρομακτικό κίνδυνο, που δεν αφορά μόνο τους ίδιους, αλλά το έθνος τους.

Ο σχεδόν άγνωστος μύθος του δράματος Ερεχθεύς, είναι με λίγα λόγια ο εξής: Ο Εύμολπος, γιος του Ποσειδώνα και της Χιόνης, εκστρατεύει μαζί με τους Θράκες εναντίον των Αθηνών. Ο Αθηναίος βασιλιάς Ερεχθεύς ζητεί χρησμό από τους Δελφούς για να μάθει πώς μπορεί να σώσει τη χώρα του από την εχθρική επίθεση. Και ο Απόλλωνας ζητεί τη θυσία μιας από τις τρεις κόρες του. Ο Ερεχθεύς και η σύζυγός του Πραξιθέα δέχονται να προβούν στη θυσία ενός από τα παιδιά τους προκειμένου να σωθεί η Αθήνα.

Βιβλίων Γη

Η έκθεση

Στη δεύτερη κατηγορία έχουμε την έκθεση, έναν γλωσσικό απόηχο που έφθασε στις μέρες μας ως «έκθετο βρέφος», ένα βρέφος που εγκαταλείφθηκε στην τύχη του από τον γονέα του ή στον δρόμο ή στο κατώφλι ενός πλούσιου σπιτιού ή ενός βρεφοκομείου. Στις αρχαίες τραγωδίες, η έκθεση ενός βρέφους υπαγορεύεται, συνήθως από φόβο που προκάλεσε ένας χρησμός ή επειδή η έλευση του παιδιού ήταν δυσοίωνη για την οικογενειακή ή κοινωνική ευταξία.

Έτσι, ο Λάιος εξέθεσε τον Οιδίποδα στο βουνό Κιθαιρώνα για να αποφύγει την επαλήθευση ενός χρησμού. Η Αθηναία πριγκίπισσα Κρέουσα, έχοντας αποκτήσει τον Ίωνα από τον Απόλλωνα, επιθυμώντας να αποφύγει τη γενική κατακραυγή, τις υποψίες της οικογένειας και, πιθανώς, μια βαριά ποινή για μια παράνομη ερωτική σχέση, αναγκάζεται να εκθέσει το νεογέννητο στην είσοδο του μαντείου. Και στις δύο περιπτώσεις, τα βρέφη σώζονται. Ο Οιδίπους μεγαλώνει δίπλα στον βασιλιά Πόλυβο, ο Ίων δίπλα στην Πυθία.

Βέβαια, στις περιπτώσεις τόσο της θυσίας όσο και της έκθεσης, δε μιλάμε για παιδοκτονία, αφού οι γονείς δε διαπράττουν φόνο. Εξάλλου η θυσία εγγράφεται στο θρησκευτικό πεδίο, ενώ η έκθεση δεν συνιστά καν αφαίρεση ζωής.

Βιβλίων Γη

Η παιδοκτονία στις τραγωδίες του Ευριπίδη

Στις τραγωδίες του Ευριπίδη, ωστόσο, συναντούμε τρεις περιπτώσεις αμιγούς παιδοκτονίας. Ο ένας από τους γονείς διαπράττει τον φόνο του παιδιού του με τα ίδια του τα χέρια, επιτίθεται ο ίδιος, σαν θηρίο στο παιδί. Στην τραγική πράξη, το επίθετο το οποίο χαρακτηρίζει την απεχθέστατη πράξη είναι αυτόχειρ, κι εμείς ως σήμερα μιλούμε για αυτουργία-άμεση, αυτοπρόσωπη φονική δράση.

Οι ήρωες των τριών φονικών του Ευριπίδη είναι: η Αγαύη, στις Βάκχες, ο Ηρακλής, στο Ηρακλής Μαινόμενος και η Μήδεια στην ομώνυμη τραγωδία.

Την επόμενη εβδομάδα θα ασχοληθούμε με την Αγαύη.

Σχετικά Άρθρα

Ο ιστότοπος προστατεύεται!