Mary Astell: η πρώτη γυναίκα που έδωσε υπόσταση στην έννοια του φεμινισμού, τον 17ο αιώνα

Bibl;ivn Gh

Γράφει η Σοφία Σιγάλα

Σχεδόν κανείς δε γνωρίζει σήμερα τη γυναίκα που, για πρώτη φορά, ύψωσε τη φωνή της για να μιλήσει… για τη γυναίκα. Η Mary Astell γεννήθηκε το 1666, στο Νιούκαστλ της Αγγλίας. Ιδιαίτερη σημασία έχουν τα πρώτα χρόνια της ζωής της, μιας και αυτά ήταν τα καθοριστικά για τη μετέπειτα δράση της. Καταγόταν από οικογένεια συντηρητικών, ο πατέρας της ήταν έμπορος και άνηκε στη μεσαία τάξη, ένας συντηρητικός βασιλικός Αγγλικανός. Αυτό σημαίνει πως ζει σε ένα περιβάλλον του 17ου αιώνα που καθορίζει a priori την πορεία της γυναίκας. Δεν έχει τη δυνατότητα να μορφωθεί -είναι παράδοξο της εποχής κάτι τέτοιο- σκοπός της γυναίκας είναι ο γάμος και η απόκτηση μιας καλής προίκας.

Η ίδια, όμως, λαμβάνει μόρφωση από τον θείο της, Ralph Astell, όπου φοίτησε στο Κέημπριτζ και επηρεάστηκε από τις διδασκαλίες και τη φιλοσοφία των Πλάτωνα και Πυθαγόρα. Με τον θάνατο του πατέρα της, όταν εκείνη είναι 12 χρονών, το πιο σημαντικό για την οικογένειά της είναι να μορφωθεί ο αδελφός της. Όταν πεθαίνει και η μητέρα της, η Mary φεύγει και μετακομίζει στο Τσέλσι του Λονδίνου και, έτσι, αρχίζει να διαμορφώνεται η προσωπικότητα της σπουδαίας για την εποχή της γυναίκας.

Η γυναίκα τον 17ο αιώνα

Ας δούμε λίγο το ιστορικό και κοινωνικό περιβάλλον της εποχής, καθώς και τον ρόλο της γυναίκας στην Αγγλία του 17ου αιώνα. Η περίοδος της Αναγέννησης αφήνει στο πέρασμά της μεγάλες αλλαγές και ανακατατάξεις στις κοινωνίες της Ευρώπης. Η απόλυτη μοναρχία είναι το μοναδικό πολίτευμα που καθορίζει το πολιτικό σύστημα της ηπείρου και η δύναμή της είναι αδιαμφισβήτητη. Για άλλη μια φορά, η γυναίκα κατατάσσεται σε δύο κοινωνικές τάξεις. Θα είναι υπηρέτρια, αγράμματη και άτυχη, σε κάποιο πλούσιο σπίτι ή παντρεμένη με κάποιον που την κακοποιεί και βασανίζει. Επωμίζεται βαριές αγροτικές δουλειές στην επαρχία, στις μεγάλες πόλεις είναι πόρνη, έρμαιο και θύμα. Από την άλλη, οι γυναίκες της άρχουσας τάξης, της αριστοκρατίας, μαθαίνουν άπταιστα γαλλικά και συμπεριφέρονται όπως αρμόζει στα κοινωνικά και ηθικά πρότυπα της εποχής.

Η θρησκευτική διαμάχη του 16ου αιώνα μεταξύ προτεσταντών και καθολικών θα δώσει στη γυναίκα μία μορφή ελευθερίας, μιας και μορφοποιείται, τρόπον τινά, αφού γίνεται ο βασικός φορέας προσηλυτισμού και από τις δύο πλευρές. Οι αγώνες των γυναικών εκείνης της εποχής θα διαμορφώσουν ένα νέο πλαίσιο δράσης και θα τις βγάλουν από το σπίτι και τα ηθικά στεγανά που καθορίζουν την υπόστασή τους. Στην Αγγλία, σύμφωνα με τα πρότυπα των Ουρσουλίνων, θα δημιουργηθεί το τάγμα της Μαίρη Γουόρντ, περίπου το 1619. Το όραμά της ήταν να αφιερωθεί στο αποστολικό έργο και τη διδασκαλία. Ακόμα, όμως, απέχει κατά πολύ οποιαδήποτε άλλη μορφή δράσης…

Παρ’ όλα αυτά, ο ρόλος των ταγμάτων αυτών ήταν πολύ σημαντικός για τις γυναίκες οι οποίες ήταν μέλη τους, γιατί τους δινόταν η δυνατότητα να δραστηριοποιηθούν στον δημόσιο χώρο και ταυτόχρονα να βοηθήσουν άλλες γυναίκες όπως κακοποιημένες συζύγους, ιερόδουλες, να βοηθήσουν ορφανά, να προικοδοτήσουν τις φτωχότερες. Οι δραστηριότητες αυτές συνεχίστηκαν και μετά την επιβολή του αυστηρού εγκλεισμού, σε μικρότερο βέβαια βαθμό, μέσα στα μοναστήρια.

Η περίοδος του Μπαρόκ θα βρει έκφραση σε όλους τους τομείς των τεχνών, αλλά και σε κοινωνικό επίπεδο. Ήταν ένα στάδιο στο οποίο αναπτύχθηκε η μικτή σκέψη: ο συνδυασμός νέων ιδεών με παλαιές θρησκευτικές παραδόσεις. Ο λόγος παίρνει μορφή διαφορετική. Η Mary Astell θα ζήσει σε μια Αγγλία που σηματοδοτείται από σπουδαίους εκπροσώπους του λόγου. Ο Φράνσις Μπέικον, ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ, ο Τζον Λοκ πρωτοστατούν στο νέο δόγμα: Η γνώση είναι δύναμη.

Στην Τέχνη, η γυναίκα της Αναγέννησης είναι η απόγονος της Εύας. Ένα κομμάτι, δηλαδή, του Αδάμ. Πάντα υποδεέστερη της ανδρικής φύσης. Στις αρχές του 17ου αιώνα τίθεται ο προβληματισμός αν η γυναίκα είναι λογικό ον. Πολύ αργότερα θα λάβουν χώρα ζητήματα ισότητας από τον Βολταίρο, τον Ντιτερό και άλλους φιλόσοφους της Γαλλίας της Επανάστασης. Μέχρι τότε, η γυναίκα έχει στους πίνακες τη μορφή της Παναγίας, αμόλυντη και Παρθένα, ή σαν όμορφη και ερωτική ύπαρξη, εξυμνώντας το νεαρό γυναικείο, τροφαντό και γεμάτο υγεία σώμα. Η ασχήμια θεωρείται φορέας ζήλιας και κακίας, σύμφωνα με τη νεο-πλατωνική θεωρία. Γι’ αυτό και στην Τέχνη αναπαρίσταται πάντα με τη μορφή μιας γριάς και άσχημης μάγισσας.

Βιβλίων Γη

Η πρώτη γραπτή… «σοβαρή πρόταση προς τις κυρίες»

Η Mary Astell θα είναι εκείνη που θα αφυπνίσει με τις συζητήσεις και τις γραφές της το γυναικείο φύλλο. Όσο είναι δυνατόν, αν λάβουμε υπόψη τις συνθήκες στις οποίες ζουν οι γυναίκες της εποχής. Στο Λονδίνο έρχεται στα είκοσί της χρόνια και το βασικό χαρακτηριστικό της είναι η κατάθλιψη -μάλλον για πολλές γυναίκες. Γράφει ποιήματα από πιο νωρίς που διακατέχονται από μελαγχολική διάθεση. Η φτώχεια στην οποία περιέρχεται, την κάνει να στείλει μία επιστολή στον Γουίλιαμ Σανκρόφ, αρχιεπίσκοπο του Καντέρμπουρυ, κάνοντας έκκληση για βοήθεια. Ο αρχιεπίσκοπος θα εντυπωσιαστεί από την εξυπνάδα και τη μόρφωση της νεαρής γυναίκας και θα τη βοηθήσει οικονομικά. Ταυτόχρονα, την εισάγει και σε έναν μικρό κύκλο γυναικών της αριστοκρατίας. Εκείνες θα γίνουν φίλες και θαυμάστριες της Mary, θα τη βοηθήσουν στην έκδοση των έργων της και, αργότερα, θα αποτελέσει για εκείνες ένα σημείο αναφοράς και έμπνευσης.

Με τη συνδρομή και την υποστήριξη, λοιπόν, των επιφανών της φίλων, θα καταφέρει να υψώσει τη φωνή της και να μιλήσει για την ιδέα ότι οι γυναίκες είναι εξίσου λογικές με τους άνδρες και αξίζουν το δικαίωμα στην εκπαίδευση. Ήδη υπάρχει η «ιατρική» άποψη πως ο εγκέφαλος των γυναικών είναι μικρότερος, επειδή έχουν μικρό κρανίο! Η πρότασή της είναι να δημιουργηθεί μια ακαδημία μόνο για νεαρές κοπέλες που θα μορφώνονται με γνώμονα τον νου. Τις απόψεις και τη δυναμική της θεωρία για το γυναικείο φύλλο θα τις εκδόσει σε δύο συγγράμματα. Το Μια Σοβαρή Πρότασή προς τις Κυρίες, το πρώτο, θα το εκδόσει ανώνυμα, το 1694, γράφοντας στο τέλος ”By a Lover of Her Sex”.

Η δεύτερη απόπειρα θα γίνει το 1700, με το έργο της, Some Reflections on Marriage. Σε αυτό της το έργο θα ασκήσει έξυπνη κριτική στις φιλοσοφικές βάσεις του θεσμού του γάμου στην Αγγλία του 1700, προειδοποιώντας τις γυναίκες για τους κινδύνους μιας βιαστικής ή άστοχης επιλογής. Θα υποστηρίξει ότι η εκπαίδευση είναι εκείνη που θα τις βοηθήσει να κάνουν καλύτερες επιλογές και να ανταποκριθούν στις προκλήσεις του θεσμού του γάμου: «Χρειάζεται ένας ισχυρός λόγος, ένα αληθινά χριστιανικό και ευθύ πνεύμα, για την καλύτερη δυνατή βοήθεια που μπορεί να λάβει από την εκπαίδευσή της μια γυναίκα. Θα πρέπει να τη διαμορφώσει ώστε να έχει τη βεβαιότητα ότι είναι σταθερή και ειλικρινής ώστε να τολμήσει μία τέτοια πράξη.» .

Στο δεύτερο βιβλίο της εξέτασε την υποταγή των γυναικών στον γάμο και την έλλειψη ελευθερίας τους. Προέτρεψε τις γυναίκες να μην πάρουν μια τέτοια απόφαση, αν δεν ήταν έτοιμες να δώσουν τους όρκους υπακοής και υποτέλειας. Μίλησε εναντίον των τυράννων και των βίαιων πράξεων εντός της οικογενειακής εστίας, έκανε, δηλαδή, την πρώτη νύξη για το φαινόμενο της ενδοοικογενειακής βίας, και συνέστησε στις γυναίκες να μορφώνονται καλύτερα, ώστε να μπορούν να επιλέγουν τους συζύγους τους με σύνεση. Πίστευε επίσης ότι η στοργή στον γάμο εξαρτιόταν από την καλοσύνη και όχι από τη σωματική επιθυμία, και παρότρυνε την απόκτηση της αρετής, ως το αληθινό μέσο για την ευτυχία των γυναικών.

Και δεδομένου ότι η γαλλική γλώσσα είναι κατανοητή από τις περισσότερες κυρίες, νομίζω ότι μπορούν πολύ καλύτερα να τη βελτιώσουν με τη μελέτη της φιλοσοφίας, παρά διαβάζοντας άεργα μυθιστορήματα και ρομάντζα. Είναι παράξενο το γεγονός ότι θα πρέπει να είμαστε τόσο ανυπόμονες να μιμηθούμε τη μόδα και τη «φασαρία» της, και δε δίνουμε καμία σημασία για το τι πραγματικά μπορεί να μας παραδειγματίσει! 

Και γιατί δεν πρέπει να θεωρείται τόσο ευγενικό να κατανοήσουμε τη γαλλική φιλοσοφία, όσο το να προσαρμοζόμαστε στον γαλλικό τρόπο συμπεριφοράς;

Mary Astell, Μια σοβαρή πρόταση προς τις κυρίες 

Οι επικριτές της θα είναι πολλοί, καθώς θα διαταράξει τα πλαίσια, κοινωνικά και ηθικά, που έχουν διαμορφωθεί έως τότε. Η επιλογή και η επιτυχία ενός καλού γάμου εναπόκειται στις αποφάσεις του αρχηγού της οικογένειας, πάντα άνδρα. Οι επιμέρους προϋποθέσεις είναι μια καλή προίκα, η ηλικία, η ομορφιά και οι επαγγελματικές ή κοινωνικές σχέσεις που θα προκύψουν από μια τέτοια ένωση. Κατά συνέπεια, καμία δύναμη ή λόγο έχει η γυναίκα στη σύναψη ενός γάμου. Εκείνη θα απαντήσει με ευθύτητα και άφοβα, λέγοντας πως «η ανισότητα στην ευφυΐα, τον χαρακτήρα και την τύχη μπορεί να οδηγήσει σε δυστυχία». Συμβουλεύει. λοιπόν, γράφοντας πως «ο γάμος πρέπει να βασίζεται στη διαρκή φιλία και όχι στη βραχύβια έλξη». Συμπερασματικά, θα καταλήξει πως, «μια γυναίκα καλείται να αναγνωρίσει την κατανόηση, ένα ειλικρινές μυαλό, και από όλες τις άλλες απόψεις όσο περισσότερη ισότητα μπορεί να υπάρχει». 

Βιβλίων Γη

Μια γυναίκα με ισχυρή φωνή και παιδεία

Ο λόγος της Mary Astell είναι κοφτερός συνοδευόμενος από ισχυρά επιχειρήματα. Έρχεται σε ρήξη με τον Τζον Λοκ, αφού διαφώνησε μαζί του σχετικά με την εμπειρική του αντίληψη για τη σκέψη και κριτικάρισε τις φιλοσοφικές και θρησκευτικές του αντιλήψεις στο έργο του, Δοκίμιο σχετικά με την Ανθρώπινη Κατανόηση. Η Astell συναναστράφηκε με πολλούς διάσημους φιλοσόφους στο Λονδίνο του 17ου αιώνα και υποστήριξε με σθένος τις απόψεις της. Η επίδραση που είχε στην εκπαίδευση και τη διαμόρφωση του χαρακτήρα της ο Ρενέ Ντεκάρτ, θα τη μετατρέψει σε ένα σκεπτόμενο άτομο, απελευθερωμένο από τη σχολαστικότητα που ακολουθεί τον Μεσαίωνα και δύσκολα μπορεί να εξαλειφθεί από την ανθρώπινη συνείδηση. Η καρτεσιανή μέθοδος δε δεχόταν τίποτα ως αληθινό, όσο εμφανές κι αν ήταν, αν δεν αποτελούσε προϊόν γνώσης. Κατέρριπτε με αυτόν τον τρόπο οτιδήποτε είχε στηριχτεί στην προκατάληψη και τα βιαστικά ή εύκολα συμπεράσματα.

Η θεωρία του Ντεκάρτ για τον δυϊσμό, ένα ξεχωριστό μυαλό και σώμα, επέτρεψε στην Astell να προωθήσει την ιδέα ότι οι γυναίκες, όπως και οι άνδρες, είχαν την ικανότητα να σκέφτονται λογικά, συνεπώς, δεν υπήρχε εξήγηση γιατί έπρεπε να τους συμπεριφέρονται με απαξίωση. «Αν όλοι οι άντρες γεννιούνται ελεύθεροι, γιατί οι γυναίκες γεννιούνται σκλάβες;»

Αν και άγνωστη στο ευρύτερο ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο του φεμινιστικού κινήματος, η Mary Astell θα αποτελέσει την πρωτοπόρο του. Η φωνή της και το έργο της είναι οι αρχικές εκκλήσεις και αιτήματα πολλών γυναικών για περισσότερη εκπαίδευση. Παρότρυνε τις γυναίκες να κάνουν ό,τι καλύτερο μπορούν για να αποκτήσουν γνώση, να αναπτύξουν το δικό τους μυαλό και την ικανότητα να σκέφτονται μόνες τους, κάτι που θα τις καθοδηγούσε στη ζωή. Εστίασε στο πρόβλημα, που ήταν οι πολιτιστικές παραδοχές για τη θηλυκότητα και τη δημοφιλή στάση για το γυναικείο φύλλο, σύμφωνα με το οποίο οι γυναίκες δεν πληρούσαν την ίδια δυναμική πνευματικών ικανοτήτων με τους άνδρες, επειδή ήταν… εγγενώς πιο στενά ενωμένες με το σώμα τους. 

Οι πρακτικές και οι μόδες της κοινωνίας του δέκατου έβδομου αιώνα, σύμφωνα με τα λεγόμενά της, μετέτρεψαν τις γυναίκες σε αδαείς και επιπόλαιες θηλυκές υπάρξεις, κακώς προετοιμασμένες για τις αντιξοότητες της ζωής. Θεωρούσε, δε, πως χάνουν τον χρόνο τους αποκτώντας χαριτωμένες κοινωνικές δεξιότητες και επιτεύγματα για να ευχαριστήσουν τους άνδρες. Ο κοινωνικός και ηθικός ιστός ήταν εκείνος που τους έδωσε ελάχιστη εκπαίδευση και κατάρτιση στη λογική. Για να ξεπεραστεί αυτή η συνθήκη, πρότεινε την αυτοπειθαρχία, την επαφή με τη φιλοσοφία και την ουσιαστική εκπαίδευση.

Η Mary Astell θα πεθάνει το 1731, μετά από μία επέμβαση μαστεκτομής, λόγω καρκίνου στον δεξιό μαστό, στο Λονδίνο. Στις τελευταίες στιγμές της θα μείνει μόνη της, στο σπίτι της, πλάι στο φέρετρο στο οποίο θα κηδευτεί. Θα θελήσει να διαλογιστεί με το θείο και να προσευχηθεί. Θα πεθάνει στα 65 και θα έχει δώσει τη ζωή της στη μάχη για τα δικαιώματα και τον σεβασμό στη γυναικεία φύση.

Η Mary Astell εμπνέει τη σύγχρονη μυθιστορία

Επιστρέφοντας στο σήμερα, ανακαλύπτουμε πως η Astell θα βρει φωνή και υπόσταση ξανά στη σύγχρονη λογοτεχνία. Ο Fernando J. Munez γράφει το 2021 ένα πολυσέλιδο μυθιστόρημα, με τίτλο «Η μαγείρισσα του Κασταμάρ» (πρωτότυπος τίτλος, La cocinera de castamar). Η ηρωίδα του ζει στις αρχές του 18ου αιώνα στην Ισπανία, προέρχεται από μία οικογένεια της μεσαίας τάξης, εκπαιδεύεται σύμφωνα με τα πρότυπα της Astell, από τον γιατρό πατέρα της, και καταλήγει στη μεγάλη κουζίνα ενός αριστοκράτη σαν αρχιμαγείρισσά του. (H παρουσίαση του μυθιστορήματος εδώ). Ο Munez θα περιγράψει την ατμόσφαιρα και τις κοινωνικές διαβαθμίσεις που διέπουν έναν μικρόκοσμο, σκιαγραφώντας έμμεσα την Ισπανία του 18ου αιώνα και άμεσα τη θέση της γυναίκας σε σχέση με την ανδροκρατούμενη κοινωνία στην οποία ζει. Στο πρόσωπο της Κλάρα Μπελμόντε θα μετουσιωθούν όλες οι διδαχές και οι θεωρίες της πρώτης γυναίκας που χαρακτηρίζεται σήμερα ως η αρχική φιγούρα του φεμινιστικού κινήματος.

Truth is strong. And sometime or other will prevail.

Η αλήθεια είναι ισχυρή και κάποτε θα επικρατήσει.

Mary Astell

*Οι πηγές είναι από αποσπάσματα του έργου της και από την επίσημη σελίδα του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και μεταφράστηκαν στα ελληνικά από τη γράφουσα.

Σχετικές δημοσιεύσεις