Δάφνες, προδοσία και λευκή κλωστή, Άρτεμις Παπανδρέου: Ήρωες «κεντημένοι» στον καμβά της Ιστορίας

Βιβλίων Γη

Η Λογοτεχνία είναι μια δυνητική αφορμή για να αφηγηθεί ένας συγγραφέας την ιστορία της ζωής. Σε διαφορετικές συνθήκες, με κοινωνικά και ψυχολογικά δεδομένα ποικίλα, κάτω από ένα ιστορικό πλαίσιο ενίοτε, πάντα όμως αλλιώτικο κάθε φορά. Η ευθύνη να σκιαγραφήσει κάποιος πρόσωπα και χαρακτήρες σε μία ιστορία έχει το ίδιο εκτόπισμα όσο να καταφέρει να τους εντάξει στην πραγματικότητα του χώρου και του χρόνου που διαδραματίζεται η μυθοπλασία.

Με αυτή τη, μάλλον αξιωματική, αρχή και σύμφωνα με την εμπειρική ανάγνωση ξεκινάει κάποιος να ξετυλίγει και να ανακαλύπτει μια νέα ιστορία. Το μυθιστόρημα «Δάφνες, προδοσία και λευκή κλωστή» είναι ένα χρονικό. Αρχικά διάχυτο, σαν μικρά κομμάτια από ένα μεγάλο παζλ που περιμένει να ολοκληρωθεί για να εμφανιστεί η εικόνα του. Η διαφορά και η μεταφορική έννοια του έγκειται στο ότι κάθε κομματάκι του αποτελεί μια γοητευτική επιμέρους ιστορία που ζητάει, πριν ενωθεί στο όλο, να ολοκληρωθεί με υπομονή ως κατά μόνας θεματολογία.

Αλληγορικός ο τίτλος, με ερμηνείες που προσδιορίζονται με τη μορφή συμπεράσματος προς το τέλος της ανάγνωσης και προκαλούν συγκίνηση, σοφία, προβληματισμό και μια υπόνοια πίκρας, καθώς αποκαλύπτεται η τραγική αλήθεια της ανθρώπινης ύπαρξης και της σημαντικότητάς της σε μια αιώνια και ατελέσφορη παρτίδα σκάκι. Ο άνθρωπος, απλός στρατιώτης, αμύνεται για τη ζωή και τα όνειρά του, για την ηθική και τα ιδανικά του. Όταν ανακαλύψει πως υφίσταται σαν μαριονέτα σε μια κακόγουστα σκόπιμη παράσταση, παλεύει με όλα τα μέσα για να έχει εκείνος τον πρωταγωνιστικό ρόλο στη τέλος της.

Βιβλίων Γη

Η ιστορία

Αρχές του 20ου αιώνα, στο βουνό των Κενταύρων, στο Πήλιο. Η πατριαρχικά δομημένη κοινωνία, με τα κατάλοιπα τεσσάρων αιώνων τουρκικού ζυγού, ορίζει το μέλλον και την πορεία των ηρώων. Ο Νικολός και η Λενιώ, δέσμιοι μιας κατάρας, αποφασίζουν να φτιάξουν τη ζωή τους στον Βόλο. Ο Θόδωρος ελπίζει και καταστρώνει σχέδια για το μέλλον του· φεύγει με τον φίλο του για την Αμερική, στο πρώτο και μεγάλο μεταναστευτικό κύμα από την ελληνική επαρχία. Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι θα αναστείλουν τα σχέδια τους. Με ηρωισμό και ορμή, με γενναιότητα και παλικαριά θα ριχτούν στον αγώνα για την απελευθέρωση της Μακεδονίας. Θα επιστρέψουν νικητές, με την ικανοποίηση του χρέους και του καθήκοντος απέναντι στην πατρίδα και θα συνεχίσουν από εκεί που σταμάτησαν.

Ενώ η Παγκόσμια Ιστορία κυκλώνει με πολιτικά και οικονομικά παιχνίδια τους λαούς της Ευρώπης και της κατακερματισμένης οθωμανικής αυτοκρατορίας, ανυποψίαστοι οι ήρωες δημιουργούν, ελπίζουν και ονειρεύονται. Ο Θόδωρος και η Αρετή φτιάχνουν οικογένεια. Αν και τα σύννεφα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου φαίνονται μακρινά στην Ελλάδα, γρήγορα απειλούν κάθε γωνιά της. Και η «Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών» ζητά πάλι άνδρες, ήρωες, ψυχές, αναλώσιμο υλικό προς τέρψη μεγάλων ιδεών και πουλημένων ιδανικών.

Παράλληλα, μια άλλη ιστορία θα κάνει την εμφάνισή της. Ο Βρασίδας, ένα ορφανό παιδί από τον Κισσό του Πηλίου θα βρεθεί στον Βόλο, υπό την προστασία της πλούσιας θείας του. Θα ζήσει τη φρίκη της Μικρασιατικής Εκστρατείας και τον αποδεκατισμό των ελληνικών στρατευμάτων, θα ανακαλύψει τον έρωτα σε αγκαλιές άνομες και θα αναμετρηθεί με τη σκληρότητα και την υπόταγη, την παράνοια του πολέμου και την παραφορά της αμαρτίας. Ενώ η αγάπη έρχεται σαν φως στη σκοτεινιά της ψυχής του, το πάθος και η εκδίκηση θα παίξουν το κοινότοπο παιχνίδι τους στους νέους δρόμους της ζωής του.

Αν η μυθοπλασία καταφέρνει να οδηγήσει τους ήρωες σε ευφάνταστα μονοπάτια, η πραγματικότητα κρύβει μαγεία στην εξελικτική πορεία των ηρώων. Έτσι, όλα τα πρόσωπα του μυθιστορήματος θα διασταυρωθούν, θα ενώσουν τις μοίρες και τις ζωές τους. Στην κορύφωση της ιστορίας, κάθε χαρακτήρας βρίσκει τη θέση του, κάθε στιγμή διαδέχεται ισορροπημένα την επόμενη. Σαν αποτέλεσμα, μια λευκή κλωστή, από εκείνες που η Βασιλική κεντάει σχέδια στα ασπρόρουχα μιας ξένης προίκας, στις δικές της προσευχές, στα λευκά ενδύματα που κρύβουν τα απόκρυφα και αποκαλύπτουν τη ματαιότητα του ανόσιου, θα δημιουργηθεί ένα υφαντό πλούσιο, αισθητικά άρτιο, γεμάτο μηνύματα και εικόνες μιας Ελλάδας προδομένης, ένδοξης και περήφανης.

Βιβλίων Γη

Δάφνες και προδοσία

Στο πρώτο μέρος του τίτλου, ενώ οι αναφορές των πράξεων των ηρώων διανέμονται σε συγκεκριμένες φιγούρες χαρακτήρων, ο αναγνώστης θα διακρίνει τη γενικευμένη εικόνα του ιστορικού πλαίσιου που διαδραματίζονται. Το Πήλιο και ο Βόλος γίνονται μέρος μιας τραγικής εποχής που οι πολιτικές ισορροπίες είναι εύθραυστες, επικίνδυνες και ευάλωτες. Οι ήρωες δρέπουν δάφνες και τιμές, ανακαλύπτοντας στην πορεία το μάταιο της αυτοθυσίας τους. Τα ιδανικά καταρρακώνονται από το ανήθικο της εξουσίας, των συμφωνιών κάτω από το τραπέζι των πολιτικών καιροσκόπων.

Η Άρτεμις Παπανδρέου αφηγείται πραγματικά γεγονότα -κάποια άγνωστα στο ευρύ αναγνωστικό κοινό- και ξετυλίγει το λευκό κουβάρι ενός παρελθόντος που θα μπορούσε να είναι ένδοξο, αλλά μετατράπηκε σε γκρίζο από τη λάσπη και το αίμα των προδομένων ονείρων.

Η Μεραρχία Αρχιπελάγους, το Τέταρτο Σώμα Στρατού, το Α’ Σώμα Στρατού της Σμύρνης, η Στρατιά της Μικράς Ασίας, μια αδικαιολόγητη υποχώρηση, μια εξευτελιστική έξοδος, η Μάχη του Σκρα, Κορυτσά, μάχες σώμα με σώμα, με τον ίδιο τον εαυτό, με την ελπίδα και την απόγνωση. Η αναφορά στην αναίσχυντη πράξη προδοσίας και η μεταφορά μαχόμενων ανδρών στο στρατόπεδο Γκέρλιτς της Γερμανίας. Οι άδικες μεταφορές στην εξορία, οι βάναυσες συμπεριφορές και η ανάλγητη εξουσία, ταυτόχρονα οι αγώνες των εργαζομένων στον Βόλο, η βίαιη καταστολή και ο χαμός ανθρώπων που θυσιάστηκαν για μια πατρίδα που τους πρόδωσε.

Τώρα γιατί πολεμούσαν; Για τις πατρίδες των προγόνων; Για τις πατρίδες της ψυχής τους; Για τα όνειρα των μεγάλων ή για τα συμφέροντα των ξένων;

Η λευκή κλωστή…

Παράλληλα, εξυφαίνονται ιστορίες ανθρώπινες και καθημερινές, με τέτοιον τρόπο ώστε να καταλαγιάζουν οι πολεμικές ιαχές και η φρίκη του πολέμου. Στον Βόλο και στο Πήλιο, οι ήρωες οδηγούνται σε μονοπάτια οικεία του ανθρώπινου βίου. Ενώνονται με λευκή κλωστή, έτσι ώστε στο τέλος να συναντηθούν και να κυνηγήσουν όσα φαίνονται χίμαιρες. Η αγάπη, ο έρωτας, η γνώση, η δημιουργία νέων ανθρώπων που θα συνεχίσουν την ιστορία ή θα την πιάσουν από την αρχή.

Μέσα από διλήμματα και δοκιμασίες, συναίσθημα και αυτοθυσία, καρδιές που λυγίζουν μπροστά στην αλήθεια, αλλά συνεχίζουν να χτυπούν με αγάπη και σεβασμό. Αγωνίζονται από διαφορετικό μετερίζι, εκείνο που ορθώνει το ανάστημα και την αξιοπρέπεια και καταφέρνουν να βγουν νικητές όσο δύσκολοι κι αν είναι οι όροι. Σιωπούν και αντέχουν, θυσιάζονται και θυσιάζουν. Αγαπούν και ολοκληρώνονται…

Σύνοψη και συμπεράσματα

Ένας αναγνώστης ερευνά και στέκεται πάντα σε δομικά, αλλά και ουσιαστικά χαρακτηριστικά ενός μυθιστορήματος. Ίσως σε αυτές τις λεπτομέρειες, ακόμα και αν δε φαίνονται με την πρώτη ματιά, αλλά χρειάζεται να περάσει λίγος χρόνος για να τις διακρίνει, να κρύβονται όσα θέλει να δείξει ο δημιουργός.

Η Άρτεμις Παπανδρέου έχει καταφέρει να δημιουργήσει μια ιστορία με χαρακτήρα ελληνικό, με πολιτιστικά στοιχεία που δίνουν ταυτότητα στο κείμενο, ζωντάνια και εικόνες με βαθιά παραστατικότητα. Η περιγραφική αφήγησή της ενσωματώνει στις λέξεις συναισθήματα έντονα, συγκίνηση και συμπόρευση, συναίσθηση και κατανόηση. Είναι ένα συγγραφικό παράδειγμα το πώς γράφεται ένα μυθιστόρημα με γνώμονα τη συναισθηματική προσέγγιση των ηρώων και όχι της ορθολογιστικής φόρμας ενός ιστορικού μυθιστορήματος. Έτσι, γίνεται πιο μεστό, διακατέχεται από ανθρωποκεντρικά μηνύματα και γίνεται πιο ανθρώπινο, πιο ζεστό.

Ενώ η φύση και η δύναμη της γυναίκας αποτελούν μέρος και χαρακτηριστικό της γραφής της, έτσι ώστε να εξυψώνει τη γυναικεία φύση σε όλες τις εκφάνσεις της -μητέρα, κόρη, αδελφή, φίλη, σύζυγος, αγαπημένη, μαχήτρια και σεβάσμια φιγούρα- καταφέρνει στη συγκεκριμένη περίπτωση να εξυμνήσει την ανδρική φιλία και την αδελφική αγάπη, την αντρίκεια παρουσία και την εντιμότητα, την ειλικρίνεια και την ευαισθησία του, κατά τα ειωθότα, ισχυρού πρότυπου. Σημειολογική η εικόνα του αξιωματικού του μικρασιατικού μετώπου κατά την υποχώρηση. Η μεγαλειώδης συγγνώμη του στους Έλληνες που αφήνουν πίσω. Σχίζει τις επωμίδες του και παραδίδει το όπλο του. Πράξη έμμεση και συγκλονιστική. Ακόμα και μέσα από την αδυναμία της ανθρώπινης φύσης, η πάλη του καλού με το κακό, έχει πάντα νικητή το αγαθό. Η αμαρτία νικιέται από την ενάργεια, το αμόλυντο και το ειλικρινές νικάει την ύβρη, με τη μορφή τιμωρίας.

Θα ήταν αδύνατο να μην αναφερθούν τα στοιχεία εκείνα που υποκινούν τον αναγνώστη να τα παραλληλίσει με τις σημαντικές σταθερές του Πολιτισμού. Μια αντίστροφη, αλλά τόσο δυνατή εικόνα του γιού που γυρνάει στο σπίτι, σαν την παραβολή του άσωτου υιού. Ταυτόχρονα σαν τον ομηρικό Οδυσσέα που αγκαλιάζει ξανά τον πατέρα του. Οι εικόνες των γυναικών στο Πήλιο, σαν αριστουργήματα του Λύτρα, με χρώματα που μυρίζουν χώμα και νερό, βουνό και καθαρότητα. Αφηγήσεις που παραπέμπουν σε ζωγραφιές άδολου έρωτα: «…με δυο κατακόκκινα κεράσια στο χέρι και μ’ ένα πικραμένο χαμόγελο στα χείλη».

Αλλά και τη ζωντανή πόλη του Βόλου, κάθε σοκάκι και πλατεία που σηματοδοτούν μια ιστορική στιγμή της πρωτεύουσας της Μαγνησίας, ο πολιτιστικός πλούτος της, με τα περάσματα μεγάλων προσώπων της Τέχνης, το εμπόριο και η κοινωνική διάρθρωση του τόπου μέχρι και τη μεταπολίτευση. Ένας κοινωνικός ιστός ζωντανός και ενεργός στα κοινά και στην Ιστορία της Ελλάδας.

Μα πάνω απ’ όλα, το «Δάφνες, προδοσία και λευκή κλωστή» είναι η ίδια η συγγραφέας. Έχει την ταυτότητα της σκέψης και του δημόσιου λόγου της, που σημαίνει πως είναι ένα μυθιστόρημα αυθεντικό.

Τα καλύτερα όνειρα πλάθει ο άνθρωπος με τα μάτια! Τα ομορφότερα όνειρα σαν είναι λεύτερος!

Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μιχάλη Σιδέρη

Σχετικές δημοσιεύσεις