Η μαγείρισσα του Κασταμάρ: Ο Fernando J. Munez αφηγείται την Ισπανία του 18ου αιώνα σε ένα παραμύθι για ενήλικες

Βιβλίων Γη

Τα παραμύθια καταπραΰνουν την ψυχή και δυναμώνουν την καρδιά, μιας και διεγείρουν τον κόσμο των συναισθημάτων. Η πιο παλιά μάχη, του καλού με το κακό, μετουσιώνεται μέσα από πρόσωπα φανταστικά που οι πράξεις και οι σκοποί τους, άλλοτε τους ηρωοποιούν, ενώ, κάποιες άλλες φορές, τους περιπλέκουν σε μια δίνη αγωνιώδη που οδηγεί στον όλεθρο και την τιμωρία.

Τα παραμύθια είναι, με έναν τρόπο μαγικό, πάντα γοητευτικά και τα έχουμε ανάγκη. Όταν είμαστε παιδιά φροντίζουν την ενσυναίσθηση, σαν μεγαλώσουμε, μας θυμίζουν όσα ξεχάσαμε στον δρόμο της ενηλικίωσης.

Το ιστορικό παρασκήνιο

Ο Fernando J. Munez εντάσσει την ιστορία του σε ένα χρονικό πλαίσιο τέτοιο ώστε να αναδείξει καταρχάς τους χαρακτήρες που εμπνεύστηκε. Χρησιμοποιώντας, έτσι, τα στοιχεία που δομούν ένα παραμύθι -όπως γνωρίζαμε τα παραμύθια μέχρι πριν λίγα χρόνια- περνάει στο αναγνωστικό κοινό μηνύματα που αφορούν τη διαφορετικότητα, την άνιση μεταχείριση σε κοινωνικό επίπεδο, αλλά και τις ανθρώπινες συμπεριφορές, όπως και τις συνθήκες σε ένα στάδιο μετάβασης, που βρίσκεται στα σπάργανα, έπειτα από έναν μεγάλο πόλεμο.

Ο 18ος αιώνας στην Ισπανία διαμορφώνεται από τους Ισπανούς Διαφωτιστές, που κάνουν την παρθενική τους εμφάνιση μαζί με το τέλος της βασιλείας των Αψβούργων και την εγκαθίδρυση των Βουρβόνων στον θρόνο της Ισπανίας. Μετά από μία αιματηρή δεκαπενταετία για τη μάχη της διαδοχής και ενός εμφύλιου σπαραγμού, ο Φίλιππος του Ανζού ξεκινάει μια σειρά μεταρρυθμίσεων για να αναζωογονήσει την ισπανική αυτοκρατορία. Παρ’ όλα αυτά, η Ιερά Εξέταση δε χάνει το κύρος της, συνεχίζει να ασκεί ηθικούς και κοινωνικούς κανόνες, αν και όχι με τον ίδιο χαρακτήρα και δράση των προηγούμενων χρόνων, ενώ ο απλός λαός ζει κάτω από τις ίδιες αντίξοες συνθήκες και παρωχημένες αντιλήψεις.

Μέσα σε ένα τέτοιο σκηνικό, ο αναγνώστης γνωρίζει την Κλάρα Μπελμόντε, μια γυναίκα που ισορροπεί μεταξύ της παλιάς και της νέας εποχής, προσπαθώντας να επιβιώσει και να διδάξει με τις πεποιθήσεις της τη θέση της γυναίκας και τον τρόπο που απέρχεται από τον σκοταδισμό και τη δεινή της θέση.

Βιβλίων Γη
Η Μαγείρισσα του Κασταμάρ

Η ιστορία της Κλάρα Μπελμόντεή μια εναλλακτική Σταχτοπούτα

Ως γιατρός ο πατέρας της, η οικογένειά της ανήκει σε ανώτερη κοινωνική τάξη λόγω ιδιότητας. Μορφώνεται και διαφοροποιείται από την αντίληψη που διέπει την κοινωνία της Ισπανίας. Για την Κλάρα, η γυναίκα δεν πρέπει να εξαντλεί τις ικανότητές της στην εκπαίδευση καλών τρόπων και στην άψογη εμφάνιση, αλλά να εμβαθύνει σε νέες ιδέες, στη γνώση και στην παιδεία. Ο θάνατος του πατέρα της θα φέρει εκείνη, την αδελφή της και τη μητέρα της σε τραγική θέση, αφού εκδιώκονται, σύμφωνα με το νομικό πλαίσιο της εποχής, από τον αδελφό του πατέρα της, μιας και είναι το μοναδικό αρσενικό που δικαιούται κληρονομιά.

Έτσι, θα βρεθεί σαν κατώτερη βοηθός κουζίνας σε ένα από τα μεγαλύτερα κάστρα της Μαδρίτης, το Κασταμάρ. Οι σπουδαίες γνώσεις της και η αγάπη της στη μαγειρική θα την κάνουν αρχιμαγείρισσα σε έναν κόσμο, στα υπόγεια τους κάστρου, με ανταγωνισμό, σκληρές συνθήκες εργασίας και υποτίμηση του ανθρώπινου σεβασμού.

Η Κλάρα θα καταφέρει να νικήσει τα εμπόδια που τίθενται μπροστά της συνεχώς και η μόρφωση, η παιδεία και ο θαρραλέος χαρακτήρας της, σε συνδυασμό με την αγάπη της για τη μαγειρική, θα τη φέρει κοντά στον Ντιέγο ντε Κασταμάρ, τον δούκα του κάστρου.

Ενώ η σχέση των δύο ηρώων εξελίσσεται μέσα από μια εύθραυστη ισορροπία, η ιστορία περνάει από δαιδαλώδη μονοπάτια με χαρακτήρες που ο καθένας κουβαλάει τα δικά του μυστικά και τα προσωπικά βιώματα. Δύο κόσμοι εντελώς διαφορετικοί έρχονται σε αντιπαράθεση. Νέες ιστορίες προκύπτουν και δημιουργούν ένα μωσαϊκό σύνθετο. Με σκηνές δραματικές, ανθρώπινα αδιέξοδα, ηθική που αμφισβητείται και πάθη που δε λυτρώνονται, οι ήρωες θα προσπαθήσουν να επιβιώσουν και να βρουν τη γαλήνη και τη θέση που ανήκει στον καθένα, μέσα από σκληρές προσωπικές μάχες, και αντιμέτωποι με τις ίδιες τις πράξεις τους.

Βιβλίων Γη
Η Μαγείρισσα του Κασταμάρ

Πώς τα παραμύθια αποθεώνουν την αλήθεια

Η μαγείρισσα του Κασταμάρ θα μπορούσε να διαβαστεί με δύο τρόπους: Σαν μια ιστορία αγάπης· ένας από εκείνους τους όμορφους έρωτες που περνούν από χίλια εμπόδια μέχρι να δικαιωθούν. Οι δύο κύριοι ήρωες να αντιμετωπίζουν σκοπέλους, κακούς και φθονερούς αντιπάλους. Η αγωνία να κορυφώνεται και να εξαντλεί την υπομονή του αναγνώστη, να δοκιμάζει τις αντοχές του, να γνωρίζει σε κάθε σελίδα την τραγικότητα των ηρώων και να αντιλαμβάνεται όσα δεν μπορούν να ξέρουν οι ίδιοι και αυτό να τους φέρνει σε συναισθηματική κορύφωση. Πράγματι, το μυθιστόρημα έχει όλα αυτά τα στοιχεία που γοητεύουν έναν αναγνώστη. Υπάρχει όμως και η άλλη οπτική…

Ο Munez, μέσα από μία ρομαντική ιστορία και, μάλλον, κοινή (ο όμορφος δούκας ερωτεύεται την υπηρέτριά του, που δεν είναι και τόσο τυχαία, αποφασίζει, αντίθετα από τους ηθικούς και κοινωνικούς κανόνες της τάξης του, την προστατεύει και την κάνει βασίλισσα της καρδιάς του, ενώ καταστρέφει όλους τους εχθρούς τους), δημιουργεί ένα κοινωνικό μυθιστόρημα με βαθιές και ουσιαστικές προεκτάσεις. Έτσι, καταφέρνει να αποτυπώσει με λεπτομέρειες έναν ολόκληρο κόσμο που, αν και διαδραματίζεται στις αρχές του 18ου αιώνα, αφορά γενικότερα στις ανθρώπινες σχέσεις, ακόμα και τις σύγχρονης κοινωνίας· μάλιστα, χωρίς να ξεφεύγει από το ιστορικό και χρονικό πλαίσιο που έχει στήσει.

Το φαγητό των κοινωνιών

Το βασικό συστατικό της πετυχημένης μυθιστορίας του είναι το φαγητό και ο τρόπος που ενώνει ή κατηγοριοποιεί τους ανθρώπους. Αν η έκφραση «μεταξύ τυρού και αχλαδιού» είναι συνυφασμένη με τις διαδικασίες για τη λήψη, ενίοτε, σοβαρών αποφάσεων ή την ελεύθερη έκφραση ομοτράπεζων, στο μυθιστόρημα «Η μαγείρισσα του Κασταμάρ» παίρνει διαστάσεις που σχετίζονται με την ανθρώπινη φύση και όσα την ακολουθούν: την τιμή, το ήθος και τις αξίες της. Μέσα από τα ευφάνταστα και προσεγμένα πιάτα της, η Κλάρα περιγράφει τον πολιτισμό της χώρας της, αλλά και την προσωπική της διάθεση και τις προθέσεις της. Από την άλλη, οι παρασκευές της και οι πολύπλοκες ή απλοϊκές συνθέσεις που δημιουργεί, καθορίζουν την κοινωνική διαστρωμάτωση της εποχής· την ευμάρεια και την ένδεια, τον τρόπο ζωής των ανθρώπων, την τροφή ως μέσο επιβίωσης ή κοινωνικού στάτους.

Πλούσια πρωινά, σερβιρισμένα σε εύθρυπτες, ακριβές και διάφανες πορσελάνες, με πολύτιμα σερβίτσια. Ξύλινα πιάτα και κουτάλια για ένα ζεστό στιφάδο με λαχανικά ή μια διάφανη σούπα με τα απομεινάρια από τα πιάτα των αφεντικών. Κυνήγια και άφθονο κρέας, πλούσιες σάλτσες με όλων των λογιών τα μπαχαρικά, που κρύβουν τη δύναμη και την εξουσία, παραταγμένοι μάγειρες μπροστά από φωτιές και δαιδαλώδεις κουζίνες ή μικρά σπίτια με παραστιές, ταβέρνες και πορνεία, στον δρόμο του Λαβατιές, που σερβίρουν πληρωμένη ή αναγκεμένη θαλπωρή.

Ο Munez περιγράφει με λεπτομέρειες τη μαγειρική στην Ισπανία του 18ου αιώνα, μέσα από τη μυθιστορία, και δημιουργεί μια τοιχογραφία πολιτισμικής αξίας. Το φαγητό είναι ζωή. Διαφυλάσσει στη σύλληψη και την παρασκευή του μηνύματα ανθρωποκεντρικά και ιστορικά. Αποτελεί κοινωνικό και ανθρωπολογικό στοιχείο. Το μυθιστόρημα «Η μαγείρισσα του Κασταμάρ» αναπλάθει μια εποχή και τη ζωντανεύει σε υπόγειες κουζίνες, σε δωμάτια με χλιδή και πολυτέλεια, στους στενούς δρόμους της Μαδρίτης, στο πορνείο Θαγουάν. Οι πολύτιμες πληροφορίες που ξετυλίγει μέσα από μια συναρπαστική αφήγηση καθηλώνουν τον αναγνώστη και τον κάνουν μέρος της ιστορίας.

Ταυτόχρονα, η ιεροτελεστία του φαγητού, το σερβίρισμα και το τραπέζι, όπως και όλοι οι ήρωες, παίρνουν μέρος σε μία μυσταγωγία. Άλλοτε κωδικοποιημένων συνομιλιών και διαλόγων, άλλοτε πάλι κρυφών ερωτικών περιπτύξεων και σκοτεινών σχεδίων ή πολιτικών και κοινωνικών θρίλερ, αφού παίρνονται αποφάσεις για τη διακυβέρνηση και τα παιχνίδια εξουσίας. Έτσι, για την Κλάρα και τον Ντιέγο η μαγειρική γίνεται μέσο επικοινωνίας. Σε ένα αυστηρό πλαίσιο συμπεριφοράς και ηθικών κανόνων, το φαγητό γίνεται ένας δίαυλος έκφρασης και συνεννόησης. Ένας διαφορετικός τρόπος αντίδρασης και ανυπακοής της κοινωνικής νομοτέλειας και του αυστηρού τελετουργικού.

Βιβλίων Γη
Η Μαγείρισσα του Κασταμάρ

…μοιράζονταν, κατά κάποιον τρόπο, μια μυστική γλώσσα αρωμάτων και γεύσεων που στηριζόταν στις λεπτομέρειες, στο μικρό και το αόρατο που αιχμαλώτιζαν τις αισθήσεις.

«Όλοι έχουν τα μυστικά τους. Όλοι έχουν ένα παρελθόν…»

Ίσως αυτή η φράση, που αποτελεί πυξίδα για την οικονόμο του κάστρου του Κασταμάρ, να είναι και η αφετηρία της πλοκής της ιστορίας. Με γνώμονα τα μυστικά και το κρυμμένο παρελθόν των ηρώων εξελίσσει και χτίζει την ιστορία του ο Munez. Η Ούρσουλα Μπερενγκέρ είναι μια γυναίκα κακοποιημένη από τον άντρα της και βρίσκεται, τα τελευταία χρόνια, να διευθύνει τον οίκο του δούκα. Προσπαθώντας να διατηρήσει και να ξεπεράσει τη δύναμη και την εξουσία που ασκεί στο υπηρετικό προσωπικό του κάστρου, προσπαθεί πάντα να ανακαλύψει τα μυστικά των άλλων, ως μέσο πίεσης και υποταγής. Κρύβει καλά τη δική της ζωή, σχεδόν την αποποιείται και επαναστατεί με αυτόν τον τρόπο στη δύναμη και την απόλυτη κυριαρχία του αρσενικού φύλου. Ανακαλύπτει, δηλαδή, ένα δικό της μέσο αντίστασης και προσπαθεί να επιβιώσει σε έναν κόσμο που η γυναίκα δεν ορίζει ούτε την ίδια της την ύπαρξη.

Τα μυστικά των ανθρώπων μπορούν να προσφέρουν εξουσία, αλλά εξουσιάζονται μόνο οι αδύναμοι.

Σύμφωνα με τη φράση αυτή, ο καθένας από τους ήρωες κουβαλάει μυστικά που, είτε η κοινωνική του θέση δεν του επιτρέπει να αποκαλύψει είτε η ευπρέπεια, ο πουριτανισμός και η σεμνοτυφία γίνονται αναχώματα και εμποδίζουν την παραδοχή τους. Από την άλλη, οι ίδιες οι πράξεις του παρελθόντος επωμίζονται δυσβάσταχτα βάρη, που φορτώνονται κάποιοι από τους ήρωες. Σε ορισμένες περιπτώσεις μετανοιωμένοι, αλλά έτοιμοι να υποστούν την τιμωρία τους, σε κάποιες άλλες, ανίκανοι να κατανοήσουν τα εγκλήματα που διαπράττουν μέχρι το τέλος. Έτσι, δημιουργούνται πορτραίτα, με τα χαρακτηριστικά της τέχνης του Γκόγια, απελευθερωμένα από την κοινοτοπία της προκαθορισμένης μορφής, αλλά με έντονη την τραγικότητα και την κριτική διάθεση που διακρίνει το έργο του.. Ρηξικέλευθα, τραγικά, με εκφράσεις που ζητούν αποκωδικοποίηση.

Θα μπορούσε να αποτελέσει θέμα συζήτησης η κοινή εικόνα, σε κάποιες περιπτώσεις, της κοινωνίας της Ευρώπης του 18ου αιώνα με αυτής του σύγχρονου κόσμου. Χωρίς καμία διάθεση επιτήδευσης, ο συγγραφέας αναπαριστά έναν κόσμο ομοφοβικό, που στέλνει στην Ιερά Εξέταση και κατόπιν στην εξορία έναν ομοφυλόφιλο ευγενή, θεωρώντας βδελυρή και αποτρόπαιη την ερωτική του προτίμηση. Επίσης, μια κοινωνία που δεν μπορεί να αποδεχτεί έναν μαύρο στους αριστοκρατικούς της κύκλους, αλλά ούτε και στις λαϊκές συναναστροφές. Κάθε άτομο με διαφορετικό δέρμα είναι υπάνθρωπος και ανίκανος να κατανοήσει τις «υψηλές» ηθικές και κοινωνικές φόρμες του «πολιτισμένου» κόσμου, ακόμα και αν έχει γαλουχηθεί με την ίδια ακριβώς ή και παραπάνω παιδεία.

Η αγοραφοβία σαν ασθένεια και η ανικανότητα ενός ανθρώπου να ζήσει με αυτή, οι λιμπερτίνοι που, εκτός από φιλελεύθεροι διακινητές του Διαφωτισμού, είναι και όλοι οι ανυπότακτοι και παθιασμένοι, άναρχοι και ερωτικά ανήθικοι, σύμφωνα με τα πρότυπα. Εν ολίγοις, όσοι είναι έξω από τα στερεοτυπικά πλαίσια που απαιτεί η ηθική. Αλλά και νεαρές γυναίκες που χάνουν κάθε δικαίωμα στον γάμο και την κοινωνική τους θέση από ένα επίκτητο σημάδι στο πρόσωπο. Ή η απέλπιδα προσπάθεια ενός φτωχού κοριτσιού να μάθει γράμματα, αφού δε θα τα χρειαστεί ποτέ της.

Φυσικά η γυναίκα, αποτελεί ένα ον υποδεέστερο, που σκοπός της είναι να μπορεί να σταθεί κοινωνικά, να είναι αρτιμελής για να δουλέψει στις πιο σκληρές εργασίες, δεν έχει δικαίωμα στη γνώση, αλλά υποχρέωση στον άγραφο νόμο που την καθιστά υποκείμενο. Η ηρωίδα είναι η περίπτωση εκείνη που καταφέρνει να αγνοήσει τις κοινωνικές νόρμες και να αντιδράσει. Με πρότυπο την Αγγλίδα, πρώιμη φεμινίστρια, Mary Astell (αφιέρωμα μπορείτε να δείτε εδώ, στη Βιβλίων Γη), η Κλάρα ορθώνει τη θηλυκή της υπόσταση, αντιμετωπίζει τις προκλήσεις ως ίση απέναντι στους άνδρες και εκφράζει τις επιθυμίες και τη σεξουαλική της ταυτότητα με σθένος και αποφασιστικότητα.

Βιβλίων Γη
Φρανθίσκο Γκόγια: Η Ιερά Εξέταση

Συμπεράσματα

Με χαρακτήρες που εκπροσωπούν τις ταξικές διαφορές του 18ου αιώνα, ήρωες που εναντιώνονται και θυσιάζονται ή δικαιώνονται, παιχνίδια εξουσίας και ματαιοδοξίας, έρωτες παράνομους, σχέδια εκδίκησης και μισαλλοδοξίας, το «Η Μαγείρισσα του Κασταμάρ» δε θα αφήσει ασυγκίνητο κανέναν από όσους το διαβάσουν.

Δανείζεται, αποσπασματικά, τη μορφή της επιστολικής λογοτεχνίας, θυμίζοντας τις «Επικίνδυνες Σχέσεις», του Σοντερλό ντε Λακλό, και προκαλεί τον αναγνώστη με ελκυστικούς και ταυτόχρονα γοητευτικούς συνειρμούς. «Αφήνει» τις ηρωίδες να περιπλανηθούν στο συγγραφικό περιβάλλον της Τζέην Ώστεν, δίνοντάς τους υπόσταση μέσα από την εξάρτησή τους από έναν επιτυχημένο γάμο, προς εξασφάλιση κοινωνικού κύρους και οικονομικής ασφάλειας. Ταυτόχρονα, όμως, δίνει βάθος και ένταση με μία αγάπη μοναδική, που καταφέρνει να αντιμετωπίσει όλα τα εμπόδια που εμφανίζονται στην πορεία της. Σκιαγραφεί τα πρόσωπα της ιστορίας και κινεί τα νήματα δράσης τους με τέτοιον τρόπο ώστε, στο τέλος, να πάρει ο καθένας εκείνο που του ανήκει.

Αν θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ένα εύκολο ανάγνωσμα; Μάλλον πρόκειται για μια τρυφερή ιστορία που κρύβει σπουδαία μηνύματα και ιστορικές και κοινωνικές πληροφορίες που δύσκολα κάποιος θα τα διάβαζε αν είχε στα χέρια του ένα αμιγώς ιστορικό έργο…Ίσως γιατί είναι πιο οικείο ένα μυθιστόρημα από έναν ογκώδη, βυσσινί, δερματόδετο τόμο Ιστορίας…

Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα

Σχετικές δημοσιεύσεις